Aktualne wymagania prawne w zakresie efektywności energetycznej

Obecnie trwają prace nad nowelizacją nowelizacji ustawy o efektywności energetycznej oraz nowym podejściem do termomodernizacji, którą nazwano głęboką termomodernizacją. Prowadzone są również prace nad wdrożeniem etykietowania energetycznego stolarki budowlanej.

Od września tego roku ruszy etykietowanie energetyczne urządzeń grzewczych. Realizacja zapisów wymienionych dokumentów ma fundamentalny wpływ na proces projektowy budynków efektywnych energetycznie oraz na rozwój energooszczędnych technologii wznoszenia budynków.

Warunki techniczne w latach: 2014, 2017, 2019 i 2021

Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 5 lipca 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [1], zawiera nowe wymagania w zakresie efektywności energetycznej budynków. Wprowadzono nowe wymagania szczegółowe oraz nowe wymagania ogólne. Wymagania szczegółowe dotyczą:

• izolacyjności termicznej przegród budowlanych - maksymalnych dopuszczalnych wartości współczynnika przenikania ciepła – U_maks. (TABELA 1),
• wymagań w zakresie grubości izolacji elementów instalacji c.o., c.w.u., wentylacji oraz instalacji chłodniczych,
• wymagań w zakresie maksymalnej energochłonności urządzeń pomocniczych dla wentylacji,
• wymagań wobec przegród przezroczystych,
• wymagań wobec osłon przeciwsłonecznych,
• wymagań w zakresie szczelności budynku,
• wymagań w zakresie cieplno-wilgotnościowym przegrody,
• konieczności stosowania wentylacji mechanicznej z odzyskiem ciepła o sprawności temperaturowej minimum 50% w pomieszczeniach o wymianie powietrza większej niż 500 m³/h.

Oprócz wymagań szczegółowych występują również wymagania ogólne dotyczące maksymalnych, dopuszczalnych prawem wartości nieodnawialnej energii pierwotnej EP_WT (TABELA 2).

Aby spełnić wymagania prawne, niezbędne jest spełnienie zarówno wymagań szczegółowych, jak i ogólnych. Dodatkowo uzyskano uporządkowanie aktualnie obowiązującego prawa w zakresie efektywności energetycznej, eliminujące budowanie budynków pozornie energooszczędnych.

Przyjęcie dość rygorystycznych wymagań dotyczących nieodnawialnej energii pierwotnej dodatkowo spowoduje, że zaprojektowanie budynków w wielu wypadkach może być niemożliwe bez zastosowania OZE.

Podtrzymano również (bagatelizowany przez większość projektantów) wymóg, by budynek był tak zaprojektowany i wykonany, aby ograniczyć ryzyko przegrzewania latem. Wymóg ten powinien zwrócić uwagę projektantów na konieczność dokładniejszego analizowania zagadnień związanych z jakością klimatu wewnętrznego latem, co jest dużym problemem w budynkach niskoenergetycznych i pasywnych.

W odniesieniu do budynków użyteczności publicznej przyjęto bardzo skromny podział, obejmujący zróżnicowane wymagania jedynie dla budynków służby zdrowia. Wszystkie pozostałe podgrupy, np. hotelowe, usługowe, handlowe, sportowe, zawarto w grupie „pozostałe”.

Niestety, już obecnie w wielu przypadkach spełnienie wymagania EP_WT nie jest możliwe. Zaostrzające się w następnych latach wartości nie polepszą sytuacji. Nieprawidłowo określone wymagania szczegółowe powodują wiele brzemiennych dla projektanta oraz inwestora skutków. Przykłady takie omówiono w dalszej części referatu.

Ustawa o charakterystyce energetycznej budynków

Pod koniec 2014 r. opublikowano nową Ustawę o charakterystyce energetycznej budynków [3], która weszła w życie 9 marca 2015 r.

Wymagania określone w tym dokumencie nie są do końca nowe. Pochodzą z Prawa budowlanego [4] i zamieszczono je w osobnym akcie prawnym o wysokiej randze, co powinno być potwierdzeniem ich ważności.

Dodatkowo ostatnio opublikowano znowelizowane rozporządzenie, które w istotny sposób zmienia obliczanie wartości EP w odniesieniu do powierzchni netto, co zmienia obliczone wartości EP, które będą niższe. Jest to jednak odejście od odpowiednich norm, które nakazują obliczanie EP w odniesieniu do powierzchni użytkowej.

Wymieniona wyżej ustawa określa:

• zasady sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej,
• zasady kontroli systemu ogrzewania i systemu klimatyzacji w budynkach,
• zasady prowadzenia centralnego rejestru charakterystyki energetycznej budynków,
• sposób opracowania krajowego planu działań mającego na celu zwiększenie liczby budynków o niskim zużyciu energii.

Najważniejsze zmiany wprowadzone w Ustawie o charakterystyce energetycznej budynków [3], mające wpływ na rozwój energooszczędnego budownictwa to:

• bezwzględny obowiązek posiadania przez właściciela budynku świadectwa charakterystyki energetycznej przy zawarciu umowy sprzedaży albo umowy najmu, przy czym nabywca albo najemca nie mogą zrzec się prawa do dostarczenia świadectwa charakterystyki energetycznej;
• prowadzenie centralnego rejestru świadectw charakterystyki energetycznej budynków z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego, który umożliwi kontrole poprawności wykonania tych dokumentów;
• obowiązek opracowania przez rząd krajowego planu działań mającego na celu zwiększenie liczby budynków o niskim zużyciu energii.

Istotną zmianą jest odstąpienie od konieczności wykonywania świadectw w przypadku pozwolenia na użytkowanie budynków użytkowanych na własne potrzeby. Zmiana ta jest istotna, ale niezgodna z duchem dyrektywy 2010/31/UE w sprawie charakterystyki energetycznej budynku [6].

Krajowy plan działań mający na celu zwiększenie liczby budynków o niskim zużyciu energii zawiera w szczególności:

• definicję budynków o niskim zużyciu energii oraz ich szczegółowe cechy,
• działania administracji rządowej podejmowane w celu promowania budynków o niskim zużyciu energii, w tym w zakresie projektowania, budowy i przebudowy budynków w sposób zapewniający ich energooszczędność, oraz zwiększenia pozyskania energii ze źródeł odnawialnych w nowych oraz istniejących budynkach,
• harmonogram osiągania celów.

Wątpliwości budzi przyjęta w krajowym planie działań definicja budynków o niskim zużyciu energii, która określa, że budynki spełniające minimalne wymagania prawne należy uznać za budynki o niskim zużyciu energii.

Oznacza to, że wszystkie nowe budynki spełniające minimalne wymagania prawne można uznać za budynki o niskim zużyciu energii, co może być sprzeczne z zasadą spełnienia wymagań minimalnych.

Budynki o niskim zużyciu energii powinny oznaczać budynki o mniejszym zużyciu energii niż wykonane według minimalnych wymagań prawnych. Przykładem niech będzie budynek poddany analizie optymalizacji, który różni się znacząco charakterystyką energetyczną w stosunku do budynku spełniającego minimalne wymagania prawne.

Jeżeli jednak ustawodawca postawił tak wysokie minimalne wymagania prawne, to istnieje obawa, że ich spełnienie może nie być dla społeczeństwa ekonomicznie zbyt dużym wyzwaniem. Przyjęte uzasadnienia wskazują jedynie na dodatkowe wpływy do budżetu, a powinny uwzględniać też zdolności nabywcze społeczeństwa, które mogą wpłynąć negatywnie na siłę nabywczą całego społeczeństwa.

Ustawa o odnawialnych źródłach energii

Nowa ustawa o odnawialnych źródłach energii [5], przyjęta 20 lutego 2015 r., wprowadza nowy, aukcyjny system wsparcia dla instalacji OZE o mocy zainstalowanej powyżej 1 MW, który ma się rozpocząć w 2016 r.

Dla małych instalacji prosumenckich do 10 KW będzie obowiązywała taryfa gwarantowana. System taryf gwarantowanych daje możliwości rozwoju rozproszonej energetyki obywatelskiej i wpłynie na rozwój nowych technologii w budownictwie.

Ciekawe natomiast, jak ten zapis wpłynie na końcową cenę energii. Przy korzystnych zapisach należy liczyć się z szybkim rozwojem działań prosumenckich. Niezwykle interesujące będzie też zachowanie fiskusa, który w naszej opinii szybko będzie musiał zareagować na wynikające z ustawy skutki fiskalne dla budżetu państwa.

Projekt budowlany

Istotne z punktu widzenia efektywności energetycznej w budownictwie jest Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 2 lipca 2013 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego [7], które obliguje projektantów, aby nowoprojektowane budynki spełniały wymagania prawne oraz w przypadku budynku o powierzchni użytkowej większej niż 1000 m² - analizę możliwości racjonalnego wykorzystania, o ile dostępne są techniczne, środowiskowe i ekonomiczne możliwości, wysokoefektywnych systemów alternatywnych zaopatrzenia w energię i ciepło, do których zalicza się zdecentralizowane systemy dostawy energii oparte na energii ze źródeł odnawialnych, kogenerację, ogrzewanie lub chłodzenie lokalne lub blokowe, w szczególności, gdy opiera się całkowicie lub częściowo na energii ze źródeł odnawialnych (w rozumieniu przepisów Prawa energetycznego [8]) oraz pompy ciepła, określające:

• roczne zapotrzebowanie na energię użytkową do ogrzewania, wentylacji, przygotowania ciepłej wody użytkowej oraz chłodzenia, obliczone zgodnie z przepisami dotyczącymi metodologii obliczania charakterystyki energetycznej budynków,
• dostępne nośniki energii,
• warunki przyłączenia do sieci zewnętrznych,
• wybór dwóch systemów zaopatrzenia w energię do analizy porównawczej: systemu konwencjonalnego oraz systemu alternatywnego lub systemu konwencjonalnego oraz systemu hybrydowego, rozumianego jako połączenie systemu konwencjonalnego i alternatywnego,
• obliczenia optymalizacyjno-porównawcze dla wybranych systemów zaopatrzenia w energię,
• wyniki analizy porównawczej i wybór systemu zaopatrzenia w energię.

Sugeruje to wybór rozwiązań w oparciu o optymalizację systemu energetycznego budynku.

Proces wyboru alternatywnych źródeł opisany w rozporządzeniu [4] jest nieprawidłowo umocowany, co skutkuje podejmowanie najczęściej decyzji niekorzystnych dla OZE.

Analiza opłacalności alternatywnych źródeł energii powinna być wykonana na etapie koncepcji, a nie projektu budowlanego. Zaproponowana w Rozporządzeniu Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego [7] analiza OZE wykonywana jest prawie zawsze w końcowym etapie projektu budowlanego, kiedy projekt jest ukończony, a wszystkie rozwiązania techniczne przyjęte.

Wprowadzenie zmian na tym etapie nie jest mile widziane. Ustalony zakres dokumentacji bardzo często wymusza pominięcie OZE. Niezbędna jest zmiana ideowa procesu projektowego, która wymaga również zmiany w kształceniu architektów, inżynierów, świadomości inwestorów i dobrej woli wszystkich uczestników procesu inwestycyjnego.

Niestety, aktualnie na wielu uczelniach z różnych przyczyn ograniczane są zajęcia dydaktyczne w zakresie fizyki budowli, charakterystyki energetycznej, audytu energetycznego oraz efektywności energetycznej. Dodatkowo przyjęty model realizacji inwestycji publicznych oparty o procedury przetargowe zazwyczaj eliminuje stosowania OZE.

Analiza ekonomiczno-techniczna OZE nie wpływa na ich stosowanie ze względu na błąd proceduralny. Do projektu dostosowuje się wyniki analizy techniczno-ekonomicznej OZE, a powinno być odwrotnie.

Charakterystyka energetyczna budynku

W znowelizowanym rozporządzeniu w sprawie metodologii obliczania charakterystyki energetycznej budynku [2] wprowadzono bardzo dużo istotnych zmian. Niestety, niektóre zapisy wydają się niespójne z całym procesem projektowym, a nawet sprzeczne z aktualnie obowiązującymi innymi aktami prawnymi, normami oraz ogólnie przyjętymi zasadami. Nowa metodologia również budzi wątpliwości. Do najważniejszych należy zaliczyć:

• przyjęcie definicji podziału na strefy ogrzewane i chłodzone,
• metodologię określania przestrzeni okresowo ogrzewanych,
• definicje powierzchni występujących w budynku i ich wpływ na ocenę końcową budynku,
• sposób uwzględniania oświetlenia w pomieszczeniach nieogrzewanych w bilansie energetycznym budynku,
• brak działu poświęconego wyznaczaniu sprawności instalacji chłodniczych,
• pominięcie wpływu automatyki na zużycie energii na ogrzewanie i chłodzenie,
• przyjęcie zaniżonych lub zawyżonych wskaźników zużycia ciepłej wody,
• przyjęcie zaniżonych, tj. znacznie poniżej minimalnych dopuszczalnych prawem, wymagań higienicznych wymiany powierza w pomieszczeniach z wentylacją naturalną,
• konieczność uwzględniania ujemnych zysków energii przy braku metodologii umożliwiającej wykonanie takich obliczeń.

Konsekwencją wprowadzonych zmian są uzyskiwane nieprawidłowe obliczeniowe wartości energii użytkowej – EU, energii końcowej – EK oraz energii pierwotnej - EP.

Projektowanie budynków

Projektowanie charakterystyki energetycznej budynków, spełniającej aktualne wymagania prawne, jest dziś dużym wyzwaniem. Spełnienie wymagań prawnych określonych w Rozporządzeniu Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 5 lipca 2013 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [1], może czasem być niemożliwe.

Budynki mieszkalne jednorodzinne i wielorodzinne

Zaprojektowanie budynków spełniających nadrzędne wymagania higieniczne z wykorzystaniem wentylacji naturalnej wymusza na inwestorze zastosowanie innych, dość kosztownych zabiegów. W TABELI 3 zamieszczono analizy ekonomiczne.

Spełnienie wymagań szczegółowych uniemożliwia spełnienie wymagań ogólnych bez działań mających wpływ na jakość energetyczną budynku i bez dodatkowych kosztów inwestycji. Jedynie w sytuacji, gdy inwestor ma dostępne ciepło z elektrociepłowni, nie są koniczne dalsze działania.

Jeżeli nie mamy możliwości wykorzystania ciepła sieciowego, wówczas zwiększone koszty inwestycyjne wynoszą min. 150 zł/m² dla Wrocławia. Przy mniej korzystnej lokalizacji koszty będą znacznie większe. Realizacja inwestycji w systemie deweloperskim spowoduje wzrost kosztów mieszkania min. o 300 zł/m², mieszkanie o powierzchni 50 m² będzie zatem droższe o 15 tys. zł, czyli o 6%.

Jeżeli natomiast przyjąć wymianę powietrza zgodnie z rozporządzeniem w sprawie metodologii obliczania charakterystyki energetycznej [2], to wówczas bez większych problemów będzie można spełnić minimalne wymagania prawne na EP. Przyjęcie zaniżonych wartości wymiany powietrza jest jednak sprzeczne z nadrzędną zasadą, tj. spełnieniem wymagań higienicznych. Istnieje więc ryzyko, że projekty będą zawierały rozbieżności.

Hala sportowa z kolektorami słonecznymi

Kolejnym analizowanym przykładem jest hala sportowa z zapleczem zlokalizowana na Śląsku. Sala gimnastyczna spełnia wymagania stawiane budynkom pasywnym, EU = 14,96 kWh/(m²·rok). Nie spełnia jednak aktualnych wymagań prawnych. Parametry techniczne zamieszczono w TABELI 6.

Wymagania w zakresie EP oraz wyniki obliczeń budzą ogromne wątpliwości. Porównanie wymagań na EP i wartości obliczeniowe charakterystyki energetycznej zamieszczono w TABELI 7.

Przy tak sprecyzowanych warunkach technicznych spełnienie wymagań prawnych jest już dziś niemożliwe do osiągnięcia. W TABELI 8 przedstawiono udział poszczególnych wartości składowych energii EP.

Jak widać, istnieją rezerwy na oświetleniu. Pierwotnie zastosowano rozwiązania energooszczędne, jednak najnowsze rozwiązania techniczne pozwalają zmniejszyć jeszcze EP na oświetlenie do ok. 20%.

Ostatecznie zabieg taki jest stosunkowo kosztowny i nie rozwiąże problemu.

Obiekt sportowy według biznesplanu ma być użytkowany od 6.00 do 22.00, a nawet do 23.00, i to przez cały rok. Czas działania oświetlenia jest stosunkowo długi i wraz z zabiegami porządkowymi wynosi ok. 4160 h/rok. Sytuacja uległaby znacznemu pogorszeniu, gdyby obiekt zlokalizowano w mniej korzystnej strefie klimatycznej.

Budynek handlowo­‑usługowy

Budynek o funkcji handlowo-usługowej (galeria handlowa) zlokalizowany jest w Lublinie. Zasilanie oparto o ciepło z elektrociepłowni (w = 0,8). Obliczony wskaźnik energii użytkowej EU = 35 kWh/(m²·rok). Podstawowe parametry techniczne budynku zamieszczono w TABELI 9.

Budynek nie spełnia wymagań prawnych już na 2014 r. Rozbieżności między minimalnymi wymaganiami a wartościami obliczeniowymi są duże. Istnieją niewielkie rezerwy w oświetleniu oraz w energii pomocniczej, ale rozwiązania te są stosunkowo kosztowne, nie mają uzasadnienia ekonomicznego, a ich zastosowanie nie pozwoli spełnić wymagań prawnych na EP.

Obiekt edukacyjno-szkoleniowy z halą do zajęć praktycznych

Budynek zaprojektowano według zasad obowiązujących dla budynków pasywnych. Obiekt znajduje się w Bielawie na Dolnym Śląsku. W TABELI 12 podano parametry techniczne.

Zaprojektowany pasywny budynek edukacyjno-szkoleniowy aktualnie spełnia minimalne wymagania prawne, jednak w 2019 r. zaprojektowanie takiego samego budynku nie będzie już możliwe.

Basen

Na koniec zaprezentowane zostaną wyniki obliczeń charakterystyki energetycznej basenu zlokalizowanego w Gliwicach na Śląsku. Podstawowe parametry techniczne zamieszczono w TABELI 14.

Zaprojektowane rozwiązania techniczne przewyższają wymagania szczegółowe zawarte w Rozporządzeniu Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 5 lipca 2013 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [1], jednak budynek nie jest w stanie spełnić wymagania w zakresie EP. Oczywiście istnieją pewne rezerwy na oświetlenie w urządzeniach pomocniczych, jednak są kosztowne i nie pozwolą nawet zbliżyć się do wymagań prawnych.

Podsumowanie

Trudności w spełnieniu minimalnych wymagań w zakresie EP mogą wystąpić zwłaszcza wówczas, gdy:

• projektowany będzie budynek, w którym ze względów higienicznych niezbędna jest duża wymiana powietrza, większa niż 3 kubatury wewnętrzne budynku, np. drukarnie, kina, baseny, obiekty sportowe,
• obiekty użyteczności publicznej, w których wysokość kondygnacji w świetle jest większa niż 3,5 m, wyposażone w wentylację mechaniczną, w których jest długi czas działania oświetlenia oraz wysokie wymagania co do jakości oświetlenia,
• temperatura wewnętrzna jest wyższa niż 24°C i występuje zwiększona wymiana powietrza,
• powierzchnia pomieszczeń wyposażonych w oświetlenie jest nieogrzewana, np. hale magazynowe nieogrzewane wraz z pomieszczeniami socjalnymi ogrzewanymi o stosunkowo małych powierzchniach.

Oprócz normalnych trudności w realizacji inwestycji dochodzą bariery prawne, które komplikują proces inwestycyjny, a w niektórych przypadkach wręcz uniemożliwiają realizację inwestycji zgodnie z obowiązującym prawem.

Literatura

1. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 5 lipca 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU 2013, poz. 926).
2. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 3 czerwca 2014 r. w sprawie metodologii obliczania charakterystyki energetycznej budynku i lokalu mieszkalnego lub części budynku stanowiącej samodzielną całość techniczno-użytkową oraz sposobu sporządzania i wzorów świadectw charakterystyki energetycznej (DzU 2014, poz. 888).
3. Ustawa z dnia 29 sierpnia 2014 r. o charakterystyce energetycznej budynków (DzU 2014, poz. 1200).
4. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (DzU 1994 nr 89, poz. 414).
5. Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (DzU 2015, poz. 478).
6. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/UE z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (DzUrz UE L 153 z 18.06.2010, s. 13).
7. Rozporządzenie Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie szczegółowego zakresu i formy projektu budowlanego (DzU 2012 nr 0, poz. 462).
8. Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. – Prawo energetyczne (DzU 1997 nr 54, poz. 348).

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!