Przegląd proponowanych zmian w systemie świadectw charakterystyki energetycznej budynków w Polsce

*****
System świadectw charakterystyki energetycznej jest ważnym elementem sektora budynków i kształtowania polityki energetycznej w Unii Europejskiej. W Polsce system ten działa już od niemal piętnastu lat bez większych zmian. Implementacja wymagań zmienianych dyrektyw w sprawie charakterystyki energetycznej budynków jest dobrym momentem na rewizję stanu obecnego i zaproponowanie ewentualnych zmian w całym systemie. W artykule przedstawiono proponowane zmiany dotyczące generalnych aspektów systemu świadectw charakterystyki energetycznej budynków przedstawione w projekcie rozporządzenia w sprawie metodologii sporządzania świadectw. Zmiany te dotyczą: stosowanych metod obliczeniowych, nowego rodzaju w klasyfikacji energii, usankcjonowania uwzględniania w obliczeniach kominka na biomasę jako źródła ciepła, przyjmowania domyślnych współczynników nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej dla ciepła sieciowego, wprowadzenia nowych wskaźników środowiskowych, prezentacji wyników charakterystyki energetycznej w postaci klas energetycznych czy samego wzoru świadectwa charakterystyki energetycznej. Wszystkie zaproponowane zmiany mają nie tylko dostosować obowiązujące przepisy do nowych norm i wymagań dyrektyw EPBD, ale głównie mają poprawić odbiór i zrozumienie świadectw przez odbiorców końcowych.

Review of proposed changes in the system of energy performance certificates for buildings in Poland

The energy performance certificate system is an important element of the buildings sector and energy policy-making in the European Union. In Poland, this system has been operating for almost fifteen years without major changes. The implementation of the requirements of the amended directives on the energy performance of buildings is a good time to review the current state and propose possible changes to the entire system. The article presents proposed changes regarding general aspects of the system of energy performance certificates for buildings presented in the draft regulation on the methodology for preparing certificates. These changes concern: the applied computational methods, a new type in energy classification, the sanctioning of considering biomass fireplace as a heat source in calculations, the acceptance of default coefficients for non-renewable primary energy input for district heating, the introduction of new environmental indicators, the presentation of results of energy performance in the form of energy classes or the energy performance certificate template itself. All proposed changes are intended not only to adapt the applicable regulations to the new standards and requirements of the EPBD directives, but mainly to improve the reception and understanding of certificates by end recipients.
*****

W 2002 r. przyjęto dyrektywę w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (EPBD) [1], która nakładała na kraje członkowskie obowiązek stworzenia krajowych systemów świadectw charakterystyki energetycznej budynków. Kolejne wersje przekształcone dyrektywy w 2010 r. [2] oraz 2018 r. [3] rozszerzały ten system w zakresie weryfikacji, sprawozdawczości czy metod obliczeniowych.

Po przystąpieniu do Unii Europejskiej Polska zobowiązała się wdrożyć wymagania zapisane w przyjętych wcześniej dyrektywach. Wprowadzenie systemu świadectw charakterystyki energetycznej poprzedziły burzliwe konsultacje ze środowiskiem naukowym oraz audytorów energetycznych. Niemniej jednak od 1 stycznia 2009 r. w Polsce nastał obowiązek sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej budynków i ich części. Metodyka obliczeń zapotrzebowania na energię [4] oparta została na metodzie bilansowej miesięcznej zgodnie z obowiązującą wówczas normą PN EN 13790 [5]. Przez ponad 15 lat funkcjonowania systemu świadectw rozporządzenie w sprawie metodologii obliczania charakterystyki energetycznej było nowelizowane oraz zmieniane, jednak obliczenia wciąż oparte są na metodzie bilansów miesięcznych.

Coraz większa świadomość o stanie środowiska oraz chęć przeciwdziałania zmianom klimatu wymusiły przyspieszenie zmian przepisów, także w zakresie efektywności energetycznej budynków. Już po trzech latach od przyjęcia dyrektywy EPBD z 2018 r. ukazał się projekt jej zmian. Prace nad dyrektywą o charakterystyce energetycznej budynków na poziomie europejskim spowodowały, że kraje członkowskie zaczęły także przyglądać się przepisom stosowanym w swoich systemach świadectw charakterystyki energetycznej. W Polsce Ministerstwo Rozwoju i Technologii opublikowało do prekonsultacji projekt rozporządzenia w sprawie metodologii sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej [6]. Dokument ten wprowadza wiele zmian, z których te dotyczące generalnych aspektów systemu świadectw zostały opisane w niniejszym artykule.

Przegląd proponowanych zmian w systemie ŚCHE

Zmiany w systemie świadectw charakterystyki energetycznej budynków zaproponowane w projekcie rozporządzenia w sprawie metodologii sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej dotyczą m.in.:

• nowych rodzajów w klasyfikacji energii,
• stosowanych metod obliczeniowych,
• metody zużyciowej,
• domyślnych współczynników nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej,
• uwzględniania udziału kominka na biomasę jako źródła ciepła,
• określania dodatkowych wskaźników środowiskowych,
• wprowadzenia klas energetycznych,
• wzoru świadectwa charakterystyki energetycznej.

Każdy z powyższych elementów ma na celu zwiększenie funkcjonalności stosowania samej metodyki obliczeń, uwzględnienie niestandardowych rozwiązań instalacyjnych, a także poprawę odbioru świadectw charakterystyki przez odbiorców końcowych.

Nowe rodzaje w klasyfikacji energii

W ramach nowej metodyki sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej planuje się wprowadzić następujące pojęcia: energia końcowa dostarczona, energia końcowa wyeksportowana czy energia dostarczona netto. Zmiana ta wynika z jednej strony z konieczności dostosowania pojęć do rodziny norm z serii ISO 52000, z drugiej natomiast pozwala na uwzględnienie energii wyeksportowanej. Pozwoli to na określanie budynków o dodatnim bilansie energetycznym netto.

Na RYS. 1 przedstawiono poszczególne przepływy energii w ramach obliczeń wykonywanych przy sporządzaniu świadectwa charakterystyki energetycznej. W artykule [8] w sposób bardziej szczegółowy omówiono zasadność wprowadzenia nowych rodzajów w klasyfikacji energii.

Metody obliczeniowe

W projekcie rozporządzenia zapisano, że obliczenie zapotrzebowania na energię użytkową ogrzewania i chłodzenia oraz nawilżania i/lub odwilżania wykonuje się zgodnie z normą PN-EN ISO 52016-1:2017-09 „Energetyczne właściwości użytkowe budynków – Zapotrzebowanie na energię do ogrzewania i chłodzenia, wewnętrzne temperatury oraz jawne i utajone obciążenia cieplne – Część 1: Procedury obliczania” [9]. Obliczenia wykonuje się metodą godzinową lub miesięczną w zależności od typu budynku. Dla wszystkich budynków wprowadzono wymaganie stosowania metody godzinowej opartej na normie PN-EN ISO 52016-1, ale dla budynków mieszkalnych dopuszczono opcjonalnie możliwość wykonania obliczeń metodą miesięczną. W TABELI przedstawiono typy budynków wraz z dopuszczonymi metodami obliczeń zapotrzebowania na energię do ogrzewania i chłodzenia.

W przypadku obliczeń metodą godzinową lub miesięczną zgodnie z normą PN-EN ISO 52016-1 jako dane wejściowe do obliczeń przyjmuje się wartości domyślne podane w załączniku B normy PN-EN ISO 52016-1. W przypadku obliczeń godzinowych wykonywanych programami komputerowymi systemów symulacji energetycznych budynków do obliczeń zapotrzebowania na energię użytkową ogrzewania i/lub chłodzenia oraz nawilżania i/lub odwilżania dopuszcza się jedynie te programy komputerowe, które spełniają testy weryfikacyjne opisane w rozdziale 7.2 normy PN-EN ISO 52016-1.

Metoda zużyciowa

Ekspertyzy wykonane przez Narodową Agencję Poszanowania Energii [10], a następnie Krajową Agencję Poszanowania Energii [11] wskazały na ułomność metody wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku na podstawie rzeczywistego zużycia energii. W obu ekspertyzach przedstawiono szereg argumentów za tym, aby metoda ta w obecnej formie została usunięta z tekstu rozporządzenia w sprawie metodologii sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej. Pokazano między innymi, że uśrednianie zużycia energii z trzech lat bez standaryzowania danych dotyczących sposobu użytkowania budynku czy warunków klimatu zewnętrznego, nie pozwala na porównywanie tak wykonanych świadectw z tymi wykonanymi metodą obliczeniową. Ostatecznie zdecydowano się nie uwzględniać w projekcie nowego rozporządzenia metody opartej o wartości pomiarowe.

Współczynniki nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej

W obecnym rozporządzeniu [4] podano domyślne współczynniki nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej w zależności od sposobu zasilania budynku lub części budynku w energię oraz rodzaju nośnika energii lub energii. W przypadku ciepła sieciowego wyróżniono cztery przypadki:

• ciepło sieciowe z kogeneracji – węgiel kamienny lub gaz – w_i = 0,80,
• ciepło sieciowe z kogeneracji – biomasa, biogaz – w_i = 0,15,
• ciepło sieciowe z ciepłowni – węgiel kamienny – w_i = 1,30,
• ciepło sieciowe z ciepłowni – gaz lub olej opałowy – w_i = 1,20.

Z uwagi na fakt, że wartości współczynników nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej ciepła sieciowego mogą różnić się znacząco w zależności od stanu technologii wytwarzania ciepła i stosowanych do tego nośników energii oraz istnienie w obecnie obowiązującym otoczeniu prawnym pojęcia „efektywnego systemu ciepłowniczego”, zaproponowano zmianę na następujące kategorie dla ciepła sieciowego:

• ciepłownie na paliwo kopalne – w_i = 1,30,
• ciepłownie – udział OZE do 50% – w_i = 1,00,
• CHP paliwa kopalne – w_i = 1,10,
• CHP udział OZE do 50% – w_i = 0,80,
• systemy efektywne energetycznie CHP oparte na paliwach kopalnych – w_i = 1,00,
• systemy efektywne energetycznie udział OZE powyżej 50% lub kombinacja CHP i OZE – w_i = 0,60.

Część przedsiębiorstw ciepłowniczych nie wylicza współczynnika nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej właściwego dla swojego systemu, a przy sporządzaniu świadectw rekomenduje stosowanie współczynników domyślnych z rozporządzenia. Mając zatem na uwadze, że systemy te mogą być oparte nie tylko o układy kogeneracyjne, ale także o OZE, zaproponowano dodatkowe przypadki. Dokonano także weryfikacji obecnie podanych wartości i np. dla ciepła sieciowego z kogeneracji opartego o paliwa kopalne zaproponowana wartość współczynnika nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej wzrosła z w_i = 0,8 do w_i = 1,1.

Uwzględnienie udziału kominka na biomasę jako źródła ciepła

Jedną z często stosowanych metod na spełnienie wymogu nieprzekroczenia maksymalnej wartości wskaźnika zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną w budynkach mieszkalnych jednorodzinnych było uwzględnienie w obliczeniach kominka na biomasę jako źródła ciepła do ogrzewania, a czasami też i przygotowania ciepłej wody użytkowej. Czasami wyniki świadectwa wskazywały, że jest to główne źródło ciepła w budynku. Oczywiście był to tylko zabieg „na papierze”, który pozwalał spełnić wymagania prawa budowlanego.

Aby wyeliminować te praktyki, wprowadzono następujące ograniczenie:

„W przypadku zastosowania w budynku nowym dodatkowego źródła ciepła spalającego biomasę (kominek/koza na drewno), wspomagającego ogrzewanie lub przygotowanie ciepłej wody użytkowej, udział tego źródła w pokryciu zapotrzebowania na energię do ogrzewania i przygotowania c.w.u. można wykazywać jedynie dla urządzeń spełniających wymagania sezonowej efektywności energetycznej i emisji zanieczyszczeń określone w odpowiednich przepisach rozporządzenia Komisji UE w sprawie ekoprojektu dla tych urządzeń” [6].

Zapis ten pozwala nadal uwzględniać urządzenia spalające biomasę w bilansie energetycznym budynku oraz świadectwie charakterystyki energetycznej, o ile spełniają one odpowiednie przepisy dotyczące ich jakości.

Dodatkowe wskaźniki środowiskowe

Ważnym aspektem związanym z zapotrzebowaniem budynku na energię jest emisja zanieczyszczeń generowana przy konwersji paliw. W ramach prac nad kolejną dyrektywą o charakterystyce energetycznej budynków pojawiły się zapisy wyznaczania dodatkowych wskaźników związanych z emisją, np. operacyjnej emisji pyłu drobnego (PM2,5). Obecnie jedyną wielkością wyliczaną w ramach wykonywania świadectw charakterystyki energetycznej budynków jest emisja CO₂. Wyliczenia emisji dwutlenku węgla wykonuje się dla całkowitego zapotrzebowania na energię, bez względu, czy sama emisja występuje lokalnie (poprzez spalanie paliwa na miejscu, w budynku), czy też poza lokalizacją budynku (np. w ciepłowni, elektrociepłowni czy elektrowni). Problemem jest jednak w dużej mierze nie całkowita emisja zanieczyszczeń, a „niska emisja” związana ze spalaniem paliw kopalnych w indywidualnych źródłach ciepła. Biorąc to pod uwagę, w projekcie rozporządzenia zaproponowano wyznaczanie dodatkowego wskaźnika w postaci względnej emisji zanieczyszczeń z budynku do powietrza zewnętrznego związanej z zaopatrywaniem budynku w energię.

Wskaźnik względnej emisji zanieczyszczeń z budynku uwzględnia podstawowe zanieczyszczenia powstające przy spalaniu paliw i mające wpływ na zdrowie ludzkie: PM10, PM2,5, NO_x, SO₂, CO. Wyznacza się go poprzez porównanie wielkości emisji poszczególnych zanieczyszczeń dla budynku ocenianego z wartościami referencyjnymi. Wartości odniesienia określa się w oparciu o referencyjne dla danego typu budynku zapotrzebowanie na energię oraz przyjęte referencyjne źródło energii.

Ocena końcowa jest najgorszą oceną z porównania poszczególnych zanieczyszczeń. Względna emisja zanieczyszczeń z budynku wyrażona jest w skali: zerowa, bardzo niska, niska, umiarkowana, dopuszczająca, średnia, wysoka, bardzo wysoka; a na świadectwie pokazana jest w postaci graficznej, jak pokazana na RYS. 2.

Klasy energetyczne

Jedną z kluczowych zmian proponowanych w ramach nowego rozporządzenia jest wprowadzenie klas energetycznych. Zostały one zaproponowane w odniesieniu do dwóch wskaźników: zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną oraz zapotrzebowania na energię dostarczoną netto. Zmiana ta jest z jednej strony odpowiedzią na pojawiające się od wielu lat postulaty środowiska audytorów energetycznych, z drugiej strony koniecznością wynikającą z postanowień dyrektywy o charakterystyce energetycznej. Wprowadzenie klas energetycznych powinno także poprawić odbiór i zrozumienie świadectw charakterystyki energetycznej przez odbiorców końcowych.

Klasy energetyczne określone zostały dla tych samych rodzajów budynków, dla jakich aktualnie ustalono wymagania w zakresie wskaźnika EP:

• budynek mieszkalny jednorodzinny,
• budynek mieszkalny wielorodzinny,
• budynek zamieszkania zbiorowego,
• budynek użyteczności publicznej opieki zdrowotnej,
• budynek użyteczności publicznej inny,
• budynek gospodarczy, magazynowy i produkcyjny.

Klasy energetyczne w odniesieniu do wskaźnika zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną podzielone zostały na osiem przedziałów: od A+ do G (RYS. 3). Klasa G odnosi się do 15% budynków o najgorszej charakterystyce energetycznej, dolna graniczna wartość klasy B określa minimalne wymagania prawa budowlanego, dolna graniczna wartość klasy A odpowiada wskaźnikowi EP o 10% niższym niż wymagania minimalne prawa budowlanego jak dla nowo wznoszonego budynku. Zaproponowano także klasę A+, która odnosi się do budynków zero netto energetycznych lub dodatnio energetycznych. Dodatkowo klasa A+ i A odpowiadają budynkom wytwarzającym zerową emisję dwutlenku węgla na miejscu z paliw kopalnych.

Wzór ŚCHE

Świadectwo charakterystyki energetycznej budynku jako dokument przekazywany odbiorcy końcowemu, np. właścicielowi mieszkania czy budynku, powinno być dla niego przejrzyste i zrozumiałe. Niestety obecny wzór tego dokumentu zawiera wiele technicznych informacji i nie jest przyjazny w odbiorze. Opracowano zatem nowy wzór świadectwa, który ma być łatwiejszy w zrozumieniu dla osoby nietechnicznej.

Na pierwszej stronie świadectwa (RYS. 4) poza podstawowymi informacjami o lokalizacji czy rodzaju budynku umieszczono w centralnej części klasy energetyczne wskaźnika zapotrzebowania na nieodnawialną energię pierwotną EP oraz energię dostarczoną netto ED w postaci graficznej. Jest to główny element pierwszej strony wzoru świadectwa, który ma być prosty do zrozumienia. Zarówno kolorystyka grafiki, jak i jej forma nawiązuje do dobrze już znanych etykiet energetycznych umieszczanych np. na sprzętach AGD/RTV.

Dodatkowo na pierwszej stronie umieszczono także dwa pozostałe wskaźniki wyznaczane w ramach sporządzania świadectwa charakterystyki energetycznej: udział odnawialnych źródeł energii w rocznym zapotrzebowaniu na energię końcową oraz łączną roczną emisję CO₂ wynikającą z zapotrzebowania na energię. W odróżnieniu od obowiązującego obecnie wzoru wskaźniki te podane są w bardziej atrakcyjnej formie graficznej.

Druga strona świadectwa (RYS. 5) także została poświęcona odbiorcy końcowemu i informacje tam zawarte podane są w sposób przejrzysty i atrakcyjny. W górnej części przedstawiono w formie graficznej udziały strat ciepła przez poszczególne elementy przegród oraz wentylację. Podano także podział całkowitych zysków ciepła na zyski wewnętrzne oraz od nasłonecznienia. Taka prezentacja może szybko wskazać obszary o największym potencjale do modernizacji. Następnie podana jest tabela, w której osoba sporządzająca świadectwo powinna opisać usprawnienia poprawiające charakterystykę energetyczną budynku. Powinno się tutaj poza opisem podać oszacowane oszczędności energii końcowej oraz redukcję emisji CO₂. Żeby zwizualizować efekty proponowanych modernizacji, pod tabelą znajduje się graficzna prezentacja klas energetycznych dla wskaźnika EP i ED oraz graficzna prezentacja względnej emisji zanieczyszczeń z budynku, zarówno dla stanu aktualnego, jak i po wprowadzeniu usprawnień.

Pozostałe strony nowego wzoru świadectwa charakterystyki energetycznej są już raczej techniczne, z informacjami o konstrukcji przegród, ich współczynnikach przenikania ciepła, opisem systemów technicznych z podaniem sprawności cząstkowych.

Nową informacją umieszczaną w świadectwie jest wartość oraz źródło informacji o współczynnikach nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej użytych w obliczeniach. Umieszczono także wielkości emisji zanieczyszczeń do oceny względnej emisji zanieczyszczeń z budynku.

Podsumowanie

Świadectwa charakterystyki energetycznej budynków mogą być użyteczne w wielu przypadkach, od informowania właścicieli/użytkowników budynków o jakości energetycznej budynku, komforcie czy jakości powietrza wewnętrznego, wpływie na środowisko, aż do proponowania usprawnień modernizacyjnych z danymi o źródłach ich finansowania.

W artykule przedstawiono główne zmiany dotyczące generalnych aspektów systemu świadectw charakterystyki energetycznej budynków w Polsce zaproponowane w projekcie rozporządzenia w sprawie metodologii sporządzania świadectw. Zmiany dotyczą kilku kluczowych kwestii takich jak rodzaj metod obliczeniowych oraz klasyfikacji energii, wartości domyślne współczynników nakładu nieodnawialnej energii pierwotnej dla ciepła sieciowego oraz uwzględnianie kominków na biomasę, klasy energetyczne i dodatkowe wskaźniki środowiskowe czy ostatecznie wzoru świadectwa charakterystyki energetycznej.

Wszystkie zaproponowane zmiany mają nie tylko dostosować obowiązujące przepisy do nowych norm i wymagań dyrektyw EPBD, ale głównie mają poprawić odbiór i zrozumienie tych dokumentów przez odbiorców końcowych.

Literatura

1. Dyrektywa 2002/91/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (Dz. Urz. UE L 001 z 4 stycznia 2003 r., s. 65).
2. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/UE z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (Dz. Urz. UE L 153 z 10 czerwca 2010 r., s. 13).
3. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/844 z dnia 30 maja 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2010/31/UE w sprawie charakterystyki energetycznej budynków i dyrektywę 2012/27/UE w sprawie efektywności energetycznej (Dz. Urz. UE L 156 z 19 czerwca 2018 r., s. 75).
4. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 27 lutego 2015 r. w sprawie metodologii wyznaczania charakterystyki energetycznej budynku lub części budynku oraz świadectw charakterystyki energetycznej (DzU z 2015 r., nr 0, poz. 376).
5. PN-EN ISO 13790:2009, „Energetyczne właściwości użytkowe budynków -- Obliczanie zużycia energii na potrzeby ogrzewania i chłodzenia”.
6. Strona internetowa: https://www.gov.pl/attachment/202eaa1c-2c3f-4256-aee3-45ea46e7d8b8 (dostęp dnia 14.11.2023 r.).
7. PN-EN ISO 52000-1:2017-10, „Energetyczne właściwości użytkowe budynków – Nadrzędna ocena EPB – Część 1: Ogólne ramy i procedury”.
8. J. Kwiatkowski, P. G. Narowski, „Energia dostarczona – czy potrzebny nam jeszcze jeden rodzaj w klasyfikacji energii w charakterystyce energetycznej budynków?”, „Ciepłownictwo, Ogrzewnictwo, Wentylacja”, 54, 2023, s. 13–16, https://doi.org/10.15199/9.2023.10.2
9. PN-EN ISO 52016-1:2017-09, „Energetyczne właściwości użytkowe budynków – Zapotrzebowanie na energię do ogrzewania i chłodzenia, wewnętrzne temperatury oraz jawne i utajone obciążenia cieplne – Część 1: Procedury obliczania”.
10. Strona internetowa: https://www.gov.pl/attachment/4dfe36d3-ad86-4bc0-8737-7a8c71f0573b (dostęp dnia 14.11.2023 r.).
11. Strona internetowa: https://www.gov.pl/attachment/7a57328e-eda5-4dee-9a43-cac6a8d50a83 (dostęp dnia 14.11.2023 r.).