Nowa odsłona Czystego Powietrza

Cel, etapowość i nowe obszary działań 

Proponowane zmiany programowe powinny iść w kierunku wzmocnienia roli termomodernizacji – celem ma być poprawa efektywności energetycznej jednorodzinnych budynków mieszkalnych poprzez kompleksową termomodernizację, z której wynikają niższe zapotrzebowanie na energię, poprawa jakości powietrza oraz redukcja emisji gazów cieplarnianych. ZPPMdB akcentuje konieczność wyraźnego połączenia w komunikacji programu dwóch elementów: wymiany źródeł ciepła i ograniczania strat energii, tak aby beneficjenci traktowali audyt energetyczny jako „przepis” na pełen proces modernizacji i obniżenie kosztów użytkowania budynków, a nie tylko barierę biurokratyczną. 

Związek proponuje także formalne dopuszczenie etapowego prowadzenia termomodernizacji w ramach jednego wniosku – rozumianej jako wykonanie kolejnych, kompletnych zakresów prac wskazanych w audycie (np. docieplenie przegród, wymiana stolarki, modernizacja systemu grzewczego i c.w.u), co pozwoliłoby rozłożyć inwestycję w czasie i dopasować ją do możliwości finansowych oraz organizacyjnych użytkowników stale zamieszkujących budynki. Zwraca również uwagę na niedoceniany w programie potencjał ograniczania zapotrzebowania na energię do przygotowania ciepłej wody użytkowej, postulując uwzględnienie w katalogu działań rozwiązań zmniejszających zużycie i straty w systemach c.w.u., takich jak armatura o ograniczonym wypływie czy optymalizacja obiegów cyrkulacyjnych. 

Zobacz także: Budowa bezpiecznej strefy ognia w ogrodzie – jak technicznie odizolować palenisko ogrodowe od wilgotnego gruntu?

Ponadto ZPPMdB postuluje likwidację górnej granicy dochodu 135 tys. zł w podstawowym poziomie dofinansowania oraz uproszczenie struktury progów dochodowych, co mogłoby ograniczyć bariery socjologiczne związane z ujawnianiem dochodów, zwiększyć liczbę beneficjentów i poprawić tempo realizacji programu przy zachowaniu zasady, że priorytetem jest najpierw redukcja strat energii, a dopiero potem optymalny dobór źródła ciepła. Warto dodać, że liczba wniosków składanych obecnie do programu wskazuje na osiągnięcie zamierzonych celów za około 30 lat. 

Zasady wejścia do programu i struktura przedsięwzięć 

Jedną z kluczowych zmian proponowanych przez NFOŚiGW ma być dopuszczenie wyjątku od wymogu trzyletniej własności – w określonych przypadkach właściciel lub współwłaściciel posiadający co najmniej 50% udziałów przez minimum rok, który nabył je w drodze zakupu lub darowizny od dzieci lub wnuków, mógłby skorzystać z programu. Jednocześnie wprowadzony ma zostać ogólny wymóg posiadania minimum 50% własności budynku lub lokalu przez każdego wnioskodawcę, niezależnie od poziomu dofinansowania. Tą propozycję należy ocenić pozytywnie. 

Planowane jest także wprowadzenie nowego rodzaju przedsięwzięcia dla budynków o wskaźniku energii użytkowej na ogrzewanie w przedziale 80–140 kWh/(m²·rok), w których przy wymianie źródła ciepła dopuszczony byłby ograniczony zakres termomodernizacji, pod warunkiem redukcji energii pierwotnej o co najmniej 30%. ZPPMdB postuluje rezygnację z tego dodatkowego rodzaju przedsięwzięcia, argumentując, że umożliwienie finansowania samej wymiany źródła ciepła (tzw. przedsięwzięcie „2a”) bez obowiązkowej poprawy efektywności energetycznej budynku prowadzi do utrwalania niskiego standardu energetycznego i wysokich kosztów eksploatacji. Analizy wykonane dla przykładowych budynków pokazują, że samą zmianą źródła ciepła można osiągnąć wymaganą redukcję energii pierwotnej, ale bez docieplenia i innych robót użytkownicy często nadal płacą wysokie rachunki, zwłaszcza w okresach silnych mrozów. 

Bon na audyt energetyczny 

W projekcie zmian ważne miejsce zajmuje pomysł wprowadzenia „Bonu na Audyt” – odrębnej, poza programem, możliwości sfinansowania audytu energetycznego dla osób kwalifikujących się do najwyższego poziomu dofinansowania. Gminy pełniące rolę operatorów miałyby otrzymywać dodatkowe środki na finansowanie audytów, aby usunąć barierę kosztu wstępnego dla najuboższych gospodarstw domowych. 

ZPPMdB bardzo pozytywnie ocenia samą ideę bonu na audyt, ale sprzeciwia się ograniczeniu go jedynie do beneficjentów najwyższego poziomu dofinansowania. Wskazuje, że audyt jest obligatoryjnym elementem uprawniającym do uzyskania dotacji, a dopiero jego wynik weryfikuje, czy potencjalny beneficjent mieści się w danym poziomie wsparcia – dlatego wsparcie dotyczące kosztów audytu powinno być dostępne dla wszystkich grup dochodowych. Postuluje również podniesienie jakości audytów poprzez obowiązkową weryfikację obliczonej charakterystyki energetycznej na podstawie rzeczywistego zużycia energii oraz powiązanie doboru mocy źródła ciepła z wynikami audytu. 

Uproszczenia, prefinansowanie i rola operatorów 

Projekt zakłada szereg uproszczeń proceduralnych, m.in. możliwość wypełniania tzw. roboczych formularzy w generatorze wniosków (GWD) przez samych beneficjentów także przy najwyższym poziomie dofinansowania oraz przy dotacjach z prefinansowaniem, z zachowaniem roli operatora na etapie podpisania i złożenia formularza. Planowane jest również wydłużenie czasu rozliczenia zaliczki ze 120 do 180 dni oraz ujednolicenie wytycznych i zasad rozpatrywania wniosków we wszystkich wojewódzkich funduszach. 

W obszarze prefinansowania NFOŚiGW proponuje wprowadzenie dodatkowego zabezpieczenia – umowy poręczenia między wojewódzkim funduszem a wykonawcą, zabezpieczonej wekslem in blanco, aby lepiej chronić beneficjentów w razie konieczności zwrotu środków. ZPPMdB postuluje rezygnację z tego rozwiązania, wskazując, że przerzuca ono nadmierne ryzyko i ciężar biurokratyczny na firmy wykonawcze i może zniechęcić je do udziału w programie, co w efekcie osłabi dostępność usług i tempo termomodernizacji. 

Związek zwraca także uwagę, że kluczem do usprawnienia „Czystego Powietrza” jest zwiększenie przepustowości systemu – skrócenie czasu rozpatrywania wniosków i weryfikacji prac, m.in. poprzez zwiększenie liczby operatorów oraz szersze włączenie ekodoradców energetycznych i audytorów jako podmiotów uprawnionych do bycia operatorami. Ekodoradcy, obecni w gminach, które nie podpisały umów z NFOŚiGW, mogliby wesprzeć realizację programu i zwiększyć dostępność. Podobnie audytorzy energetyczni dopuszczeni do udziału innych wspierających efektywność energetyczną programach. 

Urządzenia grzewcze, lista ZUM i ogrzewanie elektryczne 

Istotną zmianą jest dalsze podniesienie wymogów dla urządzeń grzewczych wpisywanych na Listę Zielonych Urządzeń i Materiałów (ZUM). Planowane jest, aby pompy ciepła oraz kotły na biomasę mogły być wpisywane na listę tylko wtedy, gdy są produkowane na terenie państw UE, a spełnianie wymogów technicznych i środowiskowych ma być potwierdzane raportem akredytowanej jednostki certyfikującej. Przewiduje się również wyższą dotację dla pomp ciepła i kotłów na pellet o lepszych parametrach środowiskowych, m.in. wyższej sezonowej efektywności, niższej emisji cząstek stałych czy stosowaniu naturalnych czynników chłodniczych o niskim GWP. 

ZPPMdB zaleca ostrożność wobec pomysłu wyższego poziomu dotacji wyłącznie dla wybranych typów urządzeń, proponując albo rezygnację z tak wyspecyfikowanego premiowania, albo jego rozszerzenie na wszystkie elementy przedsięwzięć (przegrody o lepszym współczynniku U, okna o lepszych parametrach, sprawniejsze systemy rekuperacji). W opinii Związku premiowanie powinno dotyczyć ogólnej jakości energetycznej rezultatów inwestycji – np. większej od wymaganej redukcji zapotrzebowania na energię czy emisji zanieczyszczeń – a nie konkretnych wyrobów, co jest bardziej spójne z zasadą równego traktowania przedsiębiorców. 

Projekt zmian przewiduje także usunięcie z kosztów kwalifikowanych ogrzewania elektrycznego innego niż pompy ciepła, z okresem przejściowym do końca 2026 r., po którym nie będzie można składać wniosków na takie rozwiązania. ZPPMdB sprzeciwia się temu kierunkowi, wskazując, że systemy ogrzewania elektrycznego (kotły, maty, elektryczne podgrzewacze c.w.u.) cechują niskie koszty inwestycyjne i dobra adaptowalność do istniejących instalacji, zwłaszcza wysokotemperaturowych, gdzie pompy ciepła osiągają niższe sprawności. Związek podkreśla, że dzięki współpracy z instalacjami fotowoltaicznymi ogrzewanie elektryczne może efektywnie zwiększać autokonsumpcję produkowanej energii i ograniczać ryzyko niedogrzania budynków. 

Lista wykonawców i zmiany doprecyzowujące 

Nowością w systemie ma być utworzenie „Listy wykonawców” – rejestru firm świadczących usługi m.in. wymiany źródeł ciepła, dociepleń przegród, montażu stolarki i audytów energetycznych, weryfikowanych pod kątem kwalifikacji, doświadczenia i posiadanych uprawnień. Lista ma ułatwić beneficjentom wybór rzetelnych wykonawców, przy zachowaniu dobrowolności – korzystanie z firm spoza listy nadal ma być możliwe. 

ZPPMdB podkreśla, że wprowadzenie listy wymaga bardzo jasnej i szerokiej komunikacji, aby nie zaburzyć konkurencyjności rynku i nie spowolnić tempa modernizacji. Proponuje cykliczną weryfikację listy, stałe jej otwarcie dla nowych podmiotów oraz powiązanie jej z systemem operatorów, tak aby najlepiej zweryfikowane firmy mogły pełnić także funkcję operatora lub współoperatora w procesie aplikacji i realizacji inwestycji. 

Związek dodatkowo proponuje uzupełnienie katalogu kosztów kwalifikowanych o zewnętrzne przesłony okienne, wskazując na ich istotny wpływ na bilans energetyczny budynków – ograniczanie strat ciepła zimą oraz przegrzewania latem, co może redukować zużycie energii na ogrzewanie i chłodzenie. 

Podsumowanie 

Wiele z proponowanych przez NFOŚiGW zmian w programie Czyste Powietrze jest potrzebnych i będzie miało pozytywny wpływ na jego realizację, np. Bon na Audyt. Jednocześnie dużą część z nich należy ocenić negatywnie, gdyż mogą prowadzić do obniżenia skuteczności i trwałości realizowanych inwestycji, np. tzw. przedsięwzięcie „2a”, które będzie pozwalało jedynie na wymianę źródła ciepła. 

Należy jednak podkreślić, że realizacja postawionych przed programem celów wymaga głębszych zmian, prowadzących do zwiększania liczby beneficjentów i uproszczeń proceduralnych. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć likwidację górnej granicy dochodu 135 tys. zł w podstawowym poziomie dofinansowania oraz dopuszczenie audytorów energetycznych oraz doradców energetycznych do funkcji operatora. Przy obecnej ilość wniosków, około 800 tygodniowo, składanych będzie około 42 tysięcy wniosków rocznie. Takie tempo spowoduje, że cel programu Czyste Powietrze – termomodernizacja 2,5 mln budynków, zostanie zrealizowany za około 60 lat.