Naprawy i wzmocnienia konstrukcji murowych

***

Artykuł rozpoczyna cykl, w którym Autor opisuje metody napraw i wzmocnień konstrukcji murowych. Przedstawia zasady współpracy danego wzmocnienia/naprawy z istniejącym murem oraz metody analiz obliczeniowych oraz technologię wykonania.

Repairs and reinforcement of masonry structures. Works preceding repairs and re-building 

The article begins a series in which the author describes repair methods and reinforcements of masonry structures. It presents the rules cooperation of a given reinforcement/repair with the existing wall and computational analysis methods and production technology.

***

Przyczyn uszkodzeń murów może być wiele i szczegółowo omówiono je np. w pracach [1–13]. Najczęściej powstawanie zarysowań jest związane z:

• podłożem i sposobem posadowienia (niejednorodność podłoża, nierównomierne osiadanie gruntu, utrata stateczności podłoża, ruchy podłoża w gruntach wysadzinowych, wpływy od eksploatacji górniczej, zmiana warunków wodnych w gruncie),
• przeciążeniem (wywołanym wadliwym projektowaniem, wykonaniem, modernizacją lub zmianą funkcji obiektu),
• czynnikami termicznymi (nierównomierna praca materiałów o różnych współczynnikach rozszerzalności cieplnej w miejscu ich połączenia, nierównomierne nagrzewanie się fragmentów konstrukcji),
• skurczem i pęcznieniem muru lub elementów konstrukcji powiązanych z murem,
• wpływami dynamicznymi i wyjątkowymi (wstrząsy górnicze, drgania wzbudzane przez ruch pojazdów i maszyn przemysłowych, wstrząsy wywołane robotami budowlanymi),
• błędami projektowymi lub wykonawczymi.

Rysy w konstrukcjach murowych można naprawiać na wiele sposobów. Metoda naprawy, a co za tym idzie jej skuteczność, zależy od przyczyny wywołującej zarysowania, zasięgu uszkodzenia, lokalizacji rysy w obiekcie i możliwości technicznych oraz ekonomicznych wykonania naprawy. Rysy można naprawiać przez:

• przemurowanie¹,
• zszycie zbrojeniem,
• zastosowanie cięgien w spoinach muru,
• ankrowanie (kotwienie),
• zastosowanie wieńców rozproszonych,
• iniekcję,
• wzmocnienia powierzchniowe.

W praktyce często wykorzystuje się jednocześnie kilka metod naprawy. Wybór sposobu naprawy powinien uwzględniać efektywność ekonomiczną i techniczną możliwość wykonania, w tym także podczas eksploatacji obiektu. Nieprawidłowo wykonana naprawa może pogarszać stan techniczny obiektu, a nawet doprowadzić do awarii.

W niniejszym cyklu opisane zostaną powyższe metody napraw i wzmocnień, a także zasady współpracy danego wzmocnienia/naprawy z istniejącym murem. Przedstawione zostaną metody analiz obliczeniowych oraz technologie wykonania. Cykl jest uzupełnieniem i rozszerzeniem wykładu z 2015 r. [14] oraz publikacji [15–20]. Treść rozszerzono o iniekcję, zbrojenie cięgnami w spoinach muru i wieńce rozproszone oraz uzupełniano w zakresie najnowszych osiągnięć badawczych, realizacyjnych i przepisów normowych. Dodano także zasady projektowania wzmocnień powierzchniowych systemem FRCM.

Przeczytaj też: Metodyka wzmacniania murowanych sklepień

Prace poprzedzające naprawę

Przed przystąpieniem do naprawy należy określić przyczyny wywołujące zarysowanie, a następnie je wyeliminować lub przynajmniej zminimalizować [21]. W przypadku, gdy uszkodzenia mogą być wywołane zmianami w poziomie posadowienia, należy przeprowadzić dokładne rozpoznanie podłoża gruntowego przez wiercenia, sondowania, badania presjometryczne lub dylatometryczne, czy wykopy badawcze [22]. Następnie, w zależności od potrzeb, należy wzmocnić podłoże lub/i fundamenty obiektu. Sposoby wzmocnień opisano szczegółowo w wielu pracach, np. [23–28]. W wypadku murowanych fundamentów naprawia się je najczęściej przez iniekcję, torkretowanie powierzchni bocznych, zmianę szerokości lub głębokości posadowienia, zmianę sposobu przekazania obciążeń lub zwiększanie nośności podłoża [5].

Gdy uszkodzenia zostały wywołane przez przeciążenie, należy przede wszystkim ścianę odciążyć. Jeśli przeciążenie wywołane jest ciężarem własnym (np. przez nadbudowę kolejnych kondygnacji), to odciążenie można zrealizować poprzez podparcie stropów. Wówczas, po odciążeniu konstrukcji, ściana musi być nie tylko naprawiona, ale również i wzmocniona.

Przy uszkodzeniach wywołanych czynnikami termicznymi należy dążyć do wyeliminowania tych czynników. Najczęściej uszkodzenia ścian wynikają z niewystarczającej izolacji termicznej dachu lub stropodachu. W takim przypadku przed naprawą ścian należy odpowiednio konstrukcje te docieplić. Docieplenie ścian może być konieczne, gdy uszkodzenia wynikają z termicznych odkształceń samej ściany lub wystąpiły na skutek różnicy odkształceń termicznych w płaszczyźnie ściany (np. rysy na styku ścian i kominów, czy różnych konstrukcji). W takiej sytuacji docieplenie ściany musi być zrealizowane natychmiast po przeprowadzeniu jej naprawy.

W wielu przypadkach nie da się w prosty sposób wyeliminować przyczyn uszkodzeń. Dzieje się tak najczęściej, gdy uszkodzenia wywołane są przez cykliczny skurcz i pęcznienie materiału, wpływy od eksploatacji górniczej lub drgania wzbudzane przez ruch pojazdów i maszyn przemysłowych. Wówczas przed naprawą należy starać się zminimalizować wpływy wywołujące uszkodzenia. Gdy uszkodzenia występują na skutek cyklicznych zmian objętości elementów murowych, należy wyeliminować przyczynę tych zmian (najczęściej wilgoć od wpływów atmosferycznych) i poczekać z naprawą do wytłumienia tych wpływów. Wpływy od eksploatacji górniczej można próbować zminimalizować przez zwiększanie sztywności przestrzennej budynku [29]. W tym celu można zastosować ankrowania lub wieńce rozproszone w poziomach stropów oraz wykonać opaski żelbetowe wokół fundamentów budynku. Należy przy tym pamiętać, że klasyczne ankrowanie przy pomocy stalowych ściągów nie przeciwdziała uszkodzeniu ścian budynku, lecz jedynie ogranicza rozwarcie powstających rys [30]. Aby w większym stopniu zabezpieczyć budynek, należy zastosować system kotwienia aktywnego (przez sprężenie ścian). Gdy zarysowania wywołane są drganiami przekazywanymi przez podłoże gruntowe na budynek, należy przeprowadzić analizę możliwości redukcji drgań i przyjąć stosowny sposób zabezpieczania budynku. Można tu zastosować np. wibroizolację bierną polegającą na oddzieleniu fundamentu budynku od podłoża przez zastosowanie odpowiednich izolacji poziomych i pionowych [31].

Wyeliminowanie lub zminimalizowanie przyczyn wywołujących zarysowania jest bardzo istotne. W przypadku wykonania naprawy bez wcześniejszego wyeliminowania przyczyn uszkodzeń zazwyczaj dochodzi do ponownego zarysowania w miejscu danego uszkodzenia lub tuż za obszarem naprawionym. Przykłady wtórnych uszkodzeń po wykonaniu naprawy pokazano na FOT. 1–4.

W zależności od przyczyn i miejsca występowania rysy mogą być zjawiskiem jednorazowym lub cyklicznie zmieniać rozwarcie, głębokość i długość. Przed naprawą należy zatem określić, czy ma się do czynienia z rysą ustabilizowaną, czy też z ruchomą. Ma to fundamentalne znaczenie przy doborze właściwej metody naprawy zarysowania. Znacznie łatwiej naprawia się bowiem rysy ustabilizowane – zazwyczaj wystarczy tu jej powierzchniowe zamknięcie, z dozbrojeniem tynku w obszarze rysy. Niestety większość zarysowań w konstrukcjach murowych to rysy ruchome. Do takich zaliczyć należy zarysowania od obciążeń dynamicznych, termicznych, czy też spowodowane cykliczną zmianą objętości. Zmiany rozwartości rysy mogą mieć charakter okresowy (np. na skutek obciążenia transportowego), dzienny (np. na skutek promieniowania słonecznego) lub długoterminowy (np. uwarunkowany zmianą pór roku). Wpływy te pokrywają się często z nieodwracalnymi zmianami na długości, np. skrócenia spowodowane skurczem.

Za rysy ustabilizowane uznać można rysy od skurczu w wypadku, gdy skurcz ten jest powodowany wysychaniem materiału elementów murowych po ich wmurowaniu w ścianę i to pod warunkiem, że elementy murowe nie będą w przyszłości narażone na zmiany wilgotności. Zmiany rozwarcia rys ruchomych można wytłumić przez usuwanie lub zminimalizowanie przyczyn powstania uszkodzeń (np. przez zastosowanie izolacji termicznej w wypadku rys spowodowanych odkształceniami od wpływu temperatury).

Gdy nie ma pewności, czy rysy są ruchome czy ustabilizowane, można przeprowadzić monitoring zarysowań. Nie zaleca się stosowania plomb szklanych ani gipsowych, gdyż przy ich pomocy można dokonać jedynie oceny jakościowej, a nie ilościowej. Najprostszymi urządzeniami do mierzenia rozwarcia rys są różnego rodzaju wskaźniki rozwarcia rys [M1] i rysomierze (FOT. 5–6). Pomiar rozwarcia rysy może być również zautomatyzowany, przy zastosowaniu czujników przemieszczeń (FOT. 7) [32–33]. Do pomiaru można zastosować suwmiarki, przy czym baza pomiarowa, założona po obu stronach rysy powinna tu być większa niż 50 mm. Można również wykorzystać gotowe systemy ze stałą bazą (FOT. 8).

Przy doborze metody naprawy i materiałów do niej użytych należy kierować się zasadą kompatybilności materiałów [36–38]. Efekt naprawy w znacznym stopniu zależy bowiem od podobieństwa parametrów mechanicznych, fizycznych i chemicznych muru istniejącego oraz wzmocnienia. Zasada kompatybilności została sformułowana w stosunku do napraw konstrukcji betonowych i żelbetowych [39], lecz można ją z powodzeniem adaptować do konstrukcji murowych. Zasadę kompatybilności określa taki dobór materiałów naprawczych pod względem właściwości chemicznych i fizycznych, aby zapewniał on nieprzekraczanie dopuszczalnych naprężeń i odkształceń w żadnej części konstrukcji, w przewidywanym czasie i w danych warunkach użytkowania. Nie oznacza to wcale, że zawsze trzeba „podobne naprawiać podobnym”, choć ta zasada sprawdza się zazwyczaj dobrze w murach starych, historycznych. Ważne jest, aby naprawa dobrze współpracowała z naprawianym murem.

Istotnym warunkiem kompatybilności materiałów jest zapewnienie podobnych parametrów odkształceniowych (szczególnie modułu sprężystości i współczynnika Poissona, współczynnika rozszerzalności termicznej oraz współczynników pełzania i skurczu) [37]. Przy znacznych różnicach tych parametrów może dojść do niekorzystnego układu sił wewnętrznych i do powstania wtórnych uszkodzeń (np. od wpływów termicznych). W kryteriach doboru odpowiedniego sposobu naprawy i materiałów do niej użytych należy również uwzględnić ognioodporność, odporność na korozję, prostotę wykonania naprawy oraz koszty tej naprawy.

Przemurowanie

Zasady stosowania metody

Przemurowanie jest jedną z najstarszych i najczęściej stosowanych metod naprawy zarysowanych murów. Stosuje się ją zazwyczaj w przypadkach, gdy rysy nie biegną przez całą wysokość ściany murowanej [40] oraz gdy rozwarcie rysy jest większe niż 5 mm [5, 26, 41–43]. Celem naprawy przez przemurowanie jest odtworzenie pierwotnego wiązania elementów murowych, tak aby zapewnić scalenie rozdzielonych rysą części murowanej ściany [5, 43]. Dlatego przemurowanie muru wykonuje się jedynie w bezpośredniej bliskości rysy, rzadziej zaś przemurowaniem obejmuje się duże fragmenty ścian [38].

Technologia wykonania i stosowane materiały

Przemurowanie zarysowanego muru polega na usunięciu (wyjęciu) z muru uszkodzonych elementów murowych i zastąpieniu ich elementami nowymi. Usunięciu podlegać powinny elementy murowe bezpośrednio sąsiadujące z zarysowaniem (na szerokość dwóch elementów) oraz do dwóch warstwy elementów zabudowanych powyżej i poniżej zarysowania – RYS. 1–2 [44].

Ideą przemurowania jest odtworzenie pierwotnego układu elementów murowych w ścianie (wątku, wiązania), dlatego przed rozbiórką należy wykonać inwentaryzację lub dokumentację fotograficzną zarysowanej strefy [38]. Nie odtwarza się pierwotnego wiązania elementów murowych jedynie w wypadku, gdy było ono nieprawidłowe i przez to powodowało lub przyspieszało powstanie zarysowań.

Zarysowany obszar muru należy rozebrać w taki sposób, aby w istniejącym murze powstały strzępia umożliwiające połączenie z nowym fragmentem ściany. Rozbiórkę muru prowadzi się zazwyczaj ręcznie lub przy użyciu ręcznego sprzętu mechanicznego. Podczas rozbiórki nie należy wprowadzać do ściany dodatkowych naprężeń czy wibracji [38]. Po rozebraniu obszaru zarysowanego muru należy oczyścić powierzchnie z kurzu i pyłu, a przed rozpoczęciem przemurowywania obficie skropić wodą [28].

Wykonując przemurowanie, należy w jak największym stopniu wykorzystać istniejące elementy murowe. Nowe elementy murowe i zaprawę należy dobrać w taki sposób, aby ich paramenty mechaniczne nie odbiegały istotnie od paramentów zaprawy i elementów w istniejącym murze [5, 27, 38, 43, 44]. W wielu krajowych publikacjach (np. w [26, 28, 45, 46]) zaleca się do przemurowań stosować mocne cegły ceramiczne i mocną zaprawę cementową. Nie jest to podejście właściwe, szczególnie w murach starych, wzniesionych na zaprawie wapiennej. W murach takich przemurowany obszar z nowego mocnego muru będzie działał jak klin i może doprowadzić do kolejnych uszkodzeń, które powstaną poza strefą wzmocnioną. Przy doborze materiału na przemurowanie znacznie lepiej jest kierować się zgodnością pod względem wytrzymałości i odkształcalności w stosunku do materiałów istniejących. W celu określenia parametrów wytrzymałościowych i odkształceniowych można kilka elementów murowych i fragmenty zaprawy z rozebranego obszaru poddać badaniom w maszynie wytrzymałościowej.

Przemurowania z mocnych zapraw i wytrzymałych elementów murowych nie zawsze muszą być nieskuteczne. Jeśli tylko naprawa spełnia opisaną wyżej zasadę kompatybilności, stary i nowy mur będą współpracowały w przenoszeniu obciążeń.

Czasem dopuszcza się wykonywanie przemurowań zarysowanych murów kamiennych przy użyciu cegły ceramicznej (FOT. 9 wg [38] i FOT. 10 na górze). 

Na FOT. 11 pokazano przykłady poprawnych przemurowań murów z cegły, w których podczas kilkuletniej eksploatacji nie powstały nowe uszkodzenia. 

Na FOT. 12–15 zamieszczono widok przemurowań muru wież zabytkowych kościołów, przy użyciu zaprawy specjalnej (przeznaczonej do napraw obiektów zabytkowych) oraz dawnych elementów murowych, a na FOT. 16 – przykłady niewłaściwych przemurowań w obiektach zabytkowych. 

Na FOT. 17 pokazano przykłady nieodpowiednich napraw murów budynków mieszkalnych.

Podczas wykonywania przemurowań zarysowanych ścian należy stosować się do następujących wytycznych [5, 26, 43]:

• Przemurowania ścian o grubości mniejszej niż 1,5 cegły wymagają rozbiórki w obrębie rysy. Mury grubsze można natomiast przemurować bez rozbierania na całej wysokości rysy – najpierw z jednej, a później ze strony drugiej.
• Uszkodzone fragmenty ścian rozbiera się odcinkami o szerokości nie większej niż 1,2 m.
• Przed rozbiórką zarysowanych ścian należy podstemplować stropy w strefie naprawy, szczególnie gdy spękania występują na całej wysokości kondygnacji. Podstemplowanie jest ponadto konieczne, gdy nad rozbieranym otworem znajduje się belka lub żebro stropowe.
• Po rozbiórce zarysowanej strefy należy ją przemurować najpóźniej w dniu następnym.
• Odległość między kolejnymi przemurowaniami wykonywanymi w tej samej ścianie musi być większa niż wysokość kondygnacji. Gdy odległość ta jest mniejsza, to kolejne przemurowanie można wykonać dopiero po uzyskaniu odpowiedniej wytrzymałości przemurowania poprzedniego.
• Gdy obszar przemurowania (szczególnie jego szerokość) jest znaczny, wówczas należy uwzględnić możliwość powstania zarysowań skurczowych w miejscach połączeń starego i nowego muru. W takim wypadku zaleca się stosowanie zbrojenia kotwiącego lub murowanie na zaprawach bezskurczowych.

Po wykonaniu przemurowania zaleca się zabezpieczyć nowy fragment ściany przez nadmiernym wysychaniem, np. przez zastosowanie powierzchniowego przekrycia z folii. Przed demontażem stempli zapewniających odciążenie ściany na czas naprawy należy skontrolować stan spoin w styku starego i nowego muru [38]. Usuwanie stempli powinno być prowadzone stopniowo i być rozłożone w czasie.

Analiza obliczeniowa

Przy stosowaniu naprawy metodą przemurowania zarysowań z reguły nie wykonuje się żadnych obliczeń [40]. Jest to podejście poprawne, ale jedynie w sytuacjach, gdy rysa nie rozwidla się, a po usunięciu uszkodzonych elementów murowych, powstały otwór nie jest zbyt duży (zbyt szeroki). Gdy naprawa wymaga wykonania szerokiego otworu, to ściany po obu stronach tego otworu będą zmuszone przejąć obciążenia przypadające na mur zlokalizowany pierwotnie w bezpośredniej bliskości rysy. Wzrośnie zatem ich wytężenie. Ściany takie powinno się sprawdzić obliczeniowo, a w wypadku przekroczenia obliczeniowej nośności należy odciążyć je przed rozbiórką muru, np. przez podparcie stropów w celu przejęcia ich reakcji na czas wykonywanej naprawy.

Współpraca strefy wzmocnionej z murem istniejącym

Po wykonaniu przemurowania, przy braku wcześniejszego odciążenia ściany, nowy fragment muru „włączy się” do współpracy w przenoszeniu obciążeń dopiero w sytuacji, gdy naprężenia w murze przekroczą wartość istniejącą w trakcie wykonywania naprawy [40]. Wartościom obciążenia, które ustabilizowały się w murze po usunięciu uszkodzonych elementów, odpowiada pewien ustalony stan odkształceń. Po wykonaniu przemurówki nowy fragment muru będzie przenosił obciążenia dopiero w momencie wystąpienia dalszych odkształceń ściany. Będzie to miało miejsce w przypadku wzrostu obciążenia lub narastania odkształceń na skutek reologii zaprawy. Dlatego często zaleca się odciążenie ściany przed naprawą.

Artykuł jest fragmentem referatu wygłoszonego na XXXVIII Ogólnopolskich Warsztatach Pracy Projektanta Konstrukcji, które odbyły się w dn. 9–12 kwietnia 2024 r. w Wiśle.

Literatura

1. Bruckner H., „Gewerk Mauerwerksbau”, Fraunhofer IRB Verlag, 2002.
2. Drobiec Ł., Grzyb K., Zając J., „Analysis of Reasons for the Structural Collapse of Historic Buildings”, „Sustainability” 2021, 13, 10058.
3. Drobiec Ł., „Przyczyny uszkodzeń murów”, XXII Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji. Szczyrk, 7–10 marca 2007, t. I, s. 105÷147.
4. Janowski Z., Hojdys Ł., Krajewski P., „Analiza oraz naprawa i rekonstrukcja sklepień w obiektach historycznych”, XXIII Konferencja Naukowo-Techniczna „Awarie Budowlane”, Szczecin-Międzyzdroje, 23–26 maja 2007.
5. Małyszko L., Orłowicz R., „Konstrukcje murowe. Zarysowania i naprawy”, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn 2000.
6. Orłowicz R., Małyszko L., Kindracki J., „Morfologia uszkodzeń ścian i elementów wykończenia w konstrukcjach murowych”, XIV Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji, Ustroń, 1999, tom 1, część 2, s. 167÷192.
7. Orłowicz R., Małyszko L., „Wady i usterki ścian ceramicznych”, „Przegląd Budowlany” nr 2, 2002, s. 30÷33.
8. Schubert P., „Beitragsserie: Schadenfreies bauen mit Mauerwerk. Thema 1: Zweischalige Außenwende – Risse durch zu große Verformungsunterschiede in horizontaler Richtung”, „Das Mauerwerk” nr 1, 2001, s. 35÷38.
9. Schubert P., „Beitragsserie: Schadenfreies bauen mit Mauerwerk. Thema 2: Innen/Außenwende – Risse durch zu große Verformungsunterschiede in vertikaler Richtung”, „Das Mauerwerk” nr 4, 2001, s. 142÷144.
10. Schubert P., „Mauerwerk. Risse vermeiden und instandsetzen”, Fraunhofer IRB Verlag, Stuttgart 2004.
11. Schubert P., „Vermeiden von schädlichen Rissen in Mauerwerkbauteilen”, Mauerwerk-Kalender, Ernst & Sohn, 21, 1996, s. 621÷651.
12. Stawiski B., „Konstrukcje murowe. Naprawy i wzmocnienia”, Polcen, Warszawa 2014.
13. Sobczyńska E., Węglarz A., „Uszkodzenia muru i sposoby ich naprawy”, „Materiały Budowlane” 4/2016, s. 106–108.
14. Drobiec Ł., „Naprawa rys i wzmocnienia murowanych ścian”, XXX Jubileuszowe Ogólnopolskie Warsztaty Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk 25–28 marca 2015, tom I, s. 323–398.
15. Drobiec Ł., „Naprawa rys i wzmocnienia murowanych ścian (cz. 1). Prace poprzedzające naprawę i przemurowanie”, „IZOLACJE” nr 11/12/2017, s. 78–84.
16. Drobiec Ł., „Naprawa rys i wzmocnienia murowanych ścian (cz. 2). Zszycie rys zbrojeniem – technologia, zastosowane materiały i analiza obliczeniowa”, „IZOLACJE” nr 2/2018, s. 53–59.
17. Drobiec Ł., „Naprawa rys i wzmocnienia murowanych ścian (cz. 3). Wybrane przykłady napraw”, „IZOLACJE” nr 3/2018, s. 102–104.
18. Drobiec Ł., „Naprawa rys i wzmocnienia murowanych ścian (cz. 4). Wzmocnienie powierzchniowe”, „IZOLACJE” nr 4/2018, s. 44–52.
19. Drobiec Ł., „Naprawa rys i wzmocnienia murowanych ścian (cz. 5). Ankrowanie” „IZOLACJE” nr 5/2018, s. 90–94.
20. Drobiec Ł., „Naprawa rys i wzmocnienia murowanych ścian (cz. 6). Zszycie rys prętami zbrojeniowymi – wyniki badań”, „IZOLACJE” 7/8/2018, s. 78–88.
21. Janowski Z., „Diagnostyka naprawy i rekonstrukcje obiektów murowanych”, XX Konferencja Naukowo-Techniczna Awarie Budowlane, Szczecin–Międzyzdroje, 22–26 maja 2001, s. 205÷234.
22. Sękowski J., „Sposoby i wymogi przygotowania i wzmacniania podłoży gruntowych pod posadzki”, XXIII Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk, 5–8 marca 2008, t. III, s. 129÷160.
23. Drobiec Ł., „Renowacje konstrukcji obiektów zabytkowych. Systematyka – uszkodzenia – naprawy. Część III”, Archmedia, Warszawa 2022.
24. Janowski Z., „Wzmacnianie fundamentów obiektów zabytkowych”, XXIV Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk, 17–20 marca 2009, t. II, s. 57÷81.
25. Jasieńko J., Łodygowski T., Rapp P., „Naprawa, konserwacja i wzmacnianie wybranych, zabytkowych konstrukcji ceglanych”, Dolnośląskie Wydawnictwo Edukacyjne, Wrocław 2006.
26. Masłowski E., Spiżewska D., „Wzmacnianie konstrukcji budowlanych” Arkady, Warszawa 2014.
27. Mitzel A., Stachurski W., Suwalski J., „Awarie konstrukcji betonowych i murowych”, Arkady, Warszawa 1982.
28. Praca zbiorowa pod kierunkiem S. Zaleskiego, „Remonty budynków mieszkalnych”, Arkady, Warszawa 1995.
29. Drobiec Ł., „Zabezpieczenie sakralnych obiektów zabytkowych przed wpływami od eksploatacji górniczej”, Monografia problemowa: „Wyzwania budownictwa na terenach górniczych, pogórniczych i zdegradowanych” Monografia nr 998, 2023, Politechnika Śląska, s. 17–30.
30. Kawulok M., „Ochrona istniejących obiektów budowlanych na terenach górniczych”, XXII Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk, 7–10 marca 2007, t. I, s. 357÷381.
31. Kawecki J., „Zabezpieczenie istniejących budynków murowanych przed oddziaływaniami dynamicznymi, w tym sposoby ograniczenia tych oddziaływań”, XXII Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji. Szczyrk, 7–10 marca 2007, t. I, s. 321÷355.
32. Drobiec Ł., Jasiński R., Piekarczyk A., „Diagnostyka konstrukcji żelbetowych. Metodologia, badania polowe, badania laboratoryjne betonu i stali”, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010 (dodruk 2017).
33. Bednarz Ł., „Monitoring diagnostyczny obiektów historycznych”, Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe, Wrocław 2023.
34. Materiały reklamowe firmy Germann Instruments.
35. Materiały reklamowe firmy SHM System.
36. Gąsiorowski S., „Naprawa starych murów”, „Renowacje i Zabytki” nr 1/2020, s. 161–163.
37. Małyszko L., Orłowicz R., „Wzmocnienia Konstrukcji Murowych, w tym zasady obliczania wzmocnień”, XXII Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji, Szczyrk 7–10 marca 2007 r., t. 2, s. 75÷104.
38. Raport z Grantu nr 244123: Critical review of retrofitting and reinforcement techniques related to possibile failure. NIKER, 
39. New Integrated Knowledge Based Approaches To The Protection Of Cultural Heritage From Earthquake-Induced Risk, Università di Padova, 2010.
40. Czarnecki L., Emmons P.H., „Naprawa i ochrona konstrukcji betonowych”, Polski Cement, Kraków 2002.
41. Kubica J., Drobiec Ł., „Zasady obliczania wzmocnień konstrukcji murowych”, XIII Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji, Ustroń 25–27 luty 1999 r., t. 1 cz. 2, s. 73÷115.
42. Drobiec Ł., „Renowacje konstrukcji obiektów zabytkowych. Systematyka – uszkodzenia – naprawy. Część I”, Archmedia, Warszawa 2018.
43. Orłowicz R., Tkacz P., Gil Z., „Przemurowania murów – wybrane zagadnienia”, „Inżynier Budownictwa” nr 7/8/2016, s. 60–64.
44. Rudziński L., „Konstrukcje murowe. Remonty i wzmocnienia”, Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, Kielce 2006, wyd. II uzup. 2010.
45. Janowski Z., „Metody i materiały stosowane do napraw tradycyjnych konstrukcji murowych”, XIII Ogólnopolska Konferencja Warsztat Pracy Projektanta Konstrukcji, Ustroń 25–27 luty 1999 r., t. 1 cz. 2, s. 5÷18.
46. Linczowski Cz., „Naprawy, remonty i modernizacje budynków”, Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, Kielce 1997.
47. Thierry J., Zaleski S., „Remonty budynków i wzmacnianie konstrukcji”, Arkady, Warszawa 1982.