Nowoczesne technologie elewacyjne - dobór i projektowanie

Architektura¹ jako dziedzina nauki (być może także sztuki) jest definiowana w sposób równie różnorodny, jak różnorodne są efekty procesu jej powstawania: zarówno w formie zapisanych projektów - czasem tak wizjonerskich i daleko wybiegających w przyszłość, że niemożliwych do zrealizowania w czasach, w których powstają, jak i materialnych obiektów, tworzących scenografię naszego codziennego życia. Jej jakość bezpośrednio wpływa na poziom życia, a także kształtuje wrażliwość estetyczną.

Jedni uważają architekturę za "sztukę kształtowania przestrzeni" (Brunazeli), inni - za grę brył w świetle (Le Corbusier [2]). Jakie są związki między architekturą i sztuką, jak obie te dziedziny się uzupełniają, a jak mogą ze sobą konkurować - to zagadnienia niezwykle złożone.

Być może architektura staje się sztuką, gdy wznosi się na wyżyny perfekcjonizmu, bądź kiedy upodabnia się formą do wytworów innych dziedzin sztuki. Na pewno obie te dziedziny łączy wspólny punkt wyjścia – inspiracja. Inspiracja i natchnienie są motorem powstania i dzieła architektonicznego, i dzieła sztuki.

Architektura, nawet jeśli sama nie jest sztuką, stwarza ramy do jej uprawiania. Tworzy środowisko, klimat i atmosferę miejsca, w którym można uprawiać sztukę lub które budzi natchnienie. Dzieje się tak dzięki związkom architektury z innymi dziedzinami sztuki – współpracy architektów z artystami tworzącymi elementy rzeźbiarskie i malarskie. Wszystko to sprawia, że marzenie Richarda Wagnera o Gesamtkunstwerk [3] jest bliskie realizacji.

Bruno Zevi uważa, że architektura to "sztuka przestrzeni" (arte della spazio) i poddaje krytyce różne teorie architektury jako zbyt jednostronne, niebiorące pod uwagę fenomenologicznego charakteru architektury [4]. Christian Norbert Schulz twierdzi z kolei, że „­architektura pomogła człowiekowi uczynić jego egzystencję znaczącą. Dlatego właśnie architektura dotyczy czegoś więcej niż potrzeb praktycznych i ekonomicznych” [5].

Z kształtowaniem i projektowaniem elewacji wiąże się niezmiennie detal - "detal architektoniczny czyni budynek wyjątkowym, a architekta wyróżniającym się" [6]. Projektowanie tego elementu, sposób włączenia go w strukturę elewacji oraz zamierzony i rzeczywisty odbiór w kontekście wyrazu architektonicznego obiektu nabierają nowego znaczenia wraz z rozwojem nowych idei i technologii.

Przykłady obiektów

W obecnych czasach w powstawaniu systemów i powłok elewacyjnych uczestniczą specjaliści z różnych dziedzin nauki - jest to proces o charakterze interdyscyplinarnym. Pod wpływem zjawiska konkurencji i wzrastających wymagań rynku powstają nowe technologie wykorzystywane do wznoszenia budynków i kształtowania ich formy zewnętrznej.

Wydawałoby się, że dzisiaj możliwości techniczne są nieograniczone - obiekty budowlane często przypominają bardziej rzeźbę niż tradycyjne budynki o pionowych ścianach (obiekt Eli & Edythe Broad Art Museum w Michigan).

Istnieją także budowle, które, choć zardzewiałe, nie podlegają procesowi erozji (wieża widokowa w Lausitz), ściany zewnętrzne zmieniające wygląd pod wpływem wiatru (Technorama w Brisbane) oraz bardzo nowoczesne konstrukcje wykorzystujące technologie pozyskiwania energii z natury (centrum badawcze firmy Sedus Stoll w Dogern czy budynek banku Nykredit w Kopenhadze).

W budownictwie ekologicznym powraca się również do sprawdzonych, tradycyjnych materiałów (budynek szkoły w Rudrapurze) i technik (dom eksperymentalny w Taiki-cho).

ELI & EDYTHE BROAD ART MUSEUM

Projekt: Zaha Hadid Architects, London, Zaha Hadid i Patrik Schumacher

Lokalizacja: Michigan State University, East Lansing, Michigan, USA

Inwestor: Michigan State University

Projekt konstrukcji: Adams Kara Taylor, London, UK i SDI, Michigan, USA

Projekt elewacji: Josef Gartner, Chicago, USA

Projekt powłoki stalowej: A. Zahner Company, Kansas City, USA

Pow. użytkowa: 4270 tys. m2

Pow. całkowita: 19 tys. m²

Kształt obiektu Eli & Edythe Broad Art Museum w Michigan (fot. 1–2) powstał w wyniku szczegółowej analizy otoczenia - ­topografii i powiązań komunikacyjnych. Bryła ma ostre krawędzie, a ścieżki i połączenia wizualne łączą się wewnątrz muzeum i silnie integrują budynek z otaczającą tkanką urbanistyczną.

Rezultatem tej gry z przestrzenią jest zdefiniowanie strefy wewnętrznej, która wytwarza zróżnicowanie jakościowe i zapewnia wystarczająco dużo miejsca do ukazania różnorodności prezentowanych projektów.

Powłoka zewnętrzna obiektu (trudno mówić o tradycyjnej elewacji) jest pochyła i płynnie przechodzi w dach, który obserwowany z otaczających, wyższych budynków staje się "piątą elewacją" [7]. Wykonana jest z ekspresyjnie zgiętych elementów ze stali nierdzewnej i tworzy uderzający kontrast z sąsiadującymi neogotyckimi budynkami z czerwonej cegły. Zróżnicowane kąty i zagięcia tej warstwy oddają zmiany kierunków i orientacji w otaczającym krajobrazie miejskim.

BUSAN CINEMA CENTRE

Projekt: Coop Himmelb (l) au, Wolf D. Prix/W. Dreibholz & Partner ZT GmbH

Główny projektant: Wolf D. Prix

Zespół projektowy: Michael Volk, Günther Weber, Martin Oberascher, Jörg Hugo, Sergio Gonzalez, Rob Henderson, Guthu Hallstein, Matt Kirkham, Veronica Janovska, Dieter Segerer, Markus Baumann, Jasmin Dieterle, Anja Sorger, Jana Kucerova, Jan Brosch, Ivana Jug

Lokalizacja: Busan, Korea Południowa

Inwestor: Busan Cinema Centre

Użytkownik: Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Busanie

Lokalny partner: Heerim Architects & Planners, Seoul/Korea: Jeong, Young Kyoon, Eu, Sung Mo, Lee, Mog Woon, Kang, In Soo, Kim, SeoniI, Shin, Dong Young, Chang, Hyo Sup

Konstrukcja: B+G Ingenieure, Bollinger und Grohmann GmbH Frankfurt/Wiedeń, Jeon and Partner, Seoul/Korea

Inżynieria: Arup, Berlin: Bryan Cody, Till Pasquai, Tobias Burkhart, Akif Berkyuerek

Projekt oświetlenia: Har Hollands, Eindhoven, Holandia

Pow. użytkowa: 51 067 tys. m2

Pow. całkowita: 57 981 tys. m2

Niektóre budynki mają specyficzne przestrzenie wspólne, utworzone wskutek szczególnych rozwiązania funkcjonalnych i przestrzennych łączących parę obiektów w jeden kompleks.

Obszary te mają charakter otwarty, lecz wymagają ochrony przed działaniem czynników klimatycznych. Powstają więc duże zadaszenia, czasem o bardzo odważnej formie architektonicznej. Ich dolna powierzchnia staje się nowym rodzajem elewacji – "szóstą elewacją". Tego typu założenie realizuje Busan Cinema Centre (fot. 3–5) – zespół rozrywkowy w południowokoreańskim Busan.

Projekt oparto na grze między ogólnodostępną przestrzenią otwartą i kontrolowaną przestrzenią zamkniętą. W dwóch wielofunkcyjnych budynkach umieszczono sale kinowe i salę teatralną, biura, studia nagrań i sale konferencyjne. Pod rozłożystym zadaszeniem mieści się otwarte kino letnie na 4 tys. miejsc oraz strefa wejściowa (wewnątrz filara podpierającego dach).

Zadaszenie ma kształt przypominający obłok i jest elementem charakterystycznym całej inwestycji (autorzy projektu nazywają tę konstrukcję "wirtualnym niebem"). Dolna powierzchnia dachu - "szósta elewacja" - pokryta jest diodami ledowymi umożliwiającymi podświetlenie obiektu. Można ją również wykorzystywać jako ekran do wyświetlania różnego rodzaju projekcji: wideoklipów i ruchomych obrazów.

Prace projektowe nad tym elementem trwały 3 lata. Jak powiedział jeden z autorów Wolf D. Prix: "architektonicznym celem było zaprzeczenie grawitacji i osiągnięcie nowego punktu zwrotnego w projektowaniu dachów podwieszanych. To największa tego typu konstrukcja w historii naszego biura. I krok dalej w stosunku do BMW Delivery Center w Monachium" [8].

WIEŻA WIDOKOWA W LAUSITZ

Projekt: Architektur & Landschaft Stefan Giers, Susanne Gabriel

Lokalizacja: Pojezierze Lausitz, Niemcy

Inwestor: IBA Lausitz

Projekt elewacji: Architektur & Landschaft Stefan Giers, Susanne Gabriel

Na terenach międzynarodowej wystawy budowlanej IBA planowano stworzenie do 2010 r. największego parku krajobrazowego o charakterze pojezierza z wykorzystaniem terenu starych kopalni odkrywkowych węgla brunatnego. Częścią tego planu było wybudowanie wieży widokowej (fot. 6). Budowla ta, mająca wyjątkowy wyraz architektoniczny, symbolizuje przemianę regionu.

Wieża ma rzut na planie trójkąta i 30 m wysokości. Elewacje wykonane są z blachy typu Corten charakteryzującej się utrwaloną rdzawą powierzchnią. Dwie pełne ściany obiektu mają konstrukcję stalową szkieletową ze stężeniem krzyżowym, otwarta trzecia elewacja jest zaś wzorem utworzonym z biegów i spoczników schodów prowadzących na platformę widokową na samym szczycie.

Elewacje interaktywne

Wraz z rozwojem społeczeństwa informacyjnego powstają budynki zmieniające swój wygląd. Elewacje mogą być platformą multimedialną - nośnikiem informacji (fot. 7). Przedtem służyły do tego specjalne systemy montowane do elewacji, dziś są to systemy z diod LED zintegrowane ze szkłem elewacyjnym stosowanym w ścianach osłonowych [11].

Okładziny elewacyjne ze szkła dają bardzo duże możliwości architektoniczne. Nie wymagają mycia, a zewnętrzne powierzchnie budynków mogą być barwione na dowolny kolor. Szkło elewacyjne w zaprogramowany sposób może zmieniać stopień przepuszczania światła.

Powstają także budynki zmieniające swój wygląd wraz z powiewem wiatru (fot. 8–9).

Centrum badawcze firmy Sedus Stoll

Projekt: ludloff + ludloff Architekten, Berlin

Lokalizacja: Hauptstraße 4, 79804 Dogern

Inwestor: Sedus Stoll AG, Waldshut

Projekt konstrukcji: Sobek Ingenieure, Stuttgart

W czasach przyśpieszonego (w porównaniu z poprzednimi wiekami) rozwoju gospodarki i technologii pojęcie nowoczesności może mieć różne znaczenia. Idee i wynalazki szybko powstają i równie szybko odchodzą w zapomnienie.

Rysują się jednak pewne trendy, które mimo rozmaitych wahań wyznaczają nowe kierunki. Wiążą się one z zastosowaniem nowych materiałów elewacyjnych, ale także z nowatorskim wykorzystywaniem materiałów i okładzin już znanych. Trendem są również rozwiązania z zakresu ekologii, w których stosuje się technologie pozyskiwania energii z natury i energii odnawialnej w koncepcji organizacji struktury technicznej budynku.

Jednym z niewątpliwie najbardziej spektakularnych przykładów tego typu synergicznych rozwiązań jest niedawno zakończona realizacja obiektu nowej siedziby centrum badawczego firmy Sedus Stoll (rys. 1, fot. 10–11) [13]. Nowy obiekt wznosi się między halą ­magazynową wysokiego składowania (barwną bryłą kubiczną o wysokości 30 m) a sąsiadującą zabudową mieszkaniową.

Wyróżniającym elementem nowego "intro­wertycznego" i monolitycznego obiektu jest "tekstylna" - jak to określają sami autorzy projektu - elewacja z powłoki (membrany) wykonanej z włókna szklanego, zawieszonej na obu kondygnacjach całej powierzchni zewnętrznej budynku (fot. 12). Aby ją zamocować i napiąć przed elewacją budynku, zaprojektowano i wykonano specjalną konstrukcję z profilami z aluminium (rys. 2).

Przezroczysta membrana pozytywnie wpływa na bilans energetyczny całego budynku. Latem powłoka elewacyjna chroni przed przegrzaniem kubatury budynku. Okna budynku wyposażone są dodatkowo w system ruchomych żaluzji przeciwsłonecznych, wykonanych z tego samego materiału (fot. 13).

Utrzymywanie właściwej temperatury w strefie biurowej obiektu jest możliwe dzięki dużej powierzchni radiacyjnego stropu, który pełni jednocześnie - w zależności od potrzeb - funkcję grzewczą lub chłodzącą. Strop spełnia swoją funkcję dzięki niewielkiemu zapotrzebowaniu na ciepło kubatur wewnętrznych, uzyskanemu za pomocą odpowiedniego ocieplenia przegród budowlanych oraz stabilizującej roli elewacji z membrany z włókna szklanego.

Odpowiednio dobrane kubatury w obszarze biur wielkoprzestrzennych pomagają dodatkowo wyrównywać różnicę temperatur i bilansować zapotrzebowanie na energię potrzebną do ogrzewania budynku zimą i chłodzenia latem. System wspomagany jest wentylacją mechaniczną z odzyskiem ciepła zimą, a latem – wymiennikiem ciepła zasilanym wodą z pobliskiego źródła.

Taki sposób chłodzenia wody w pełni zaspokaja potrzeby systemu klimatyzacji. Ogrzewanie warsztatów na parterze odbywa się w sposób konwencjonalny – za pomocą grzejników. Na rys. 3 pokazano schemat systemu ogrzewania i chłodzenia.

Ciepło odzyskane z urządzeń znajdujących się w warsztacie wykorzystywane jest do podgrzewania ciepłej wody użytkowej oraz ogrzewania obiektu. Woda stosowana w systemie chłodzenia jest następnie wykorzystywana do spłukiwania WC oraz podlewania terenów zielonych.

Wszystkie materiały budowlane zostały przebadane pod kątem ilości energii zużytej do ich produkcji i zdolności do recyklingu - spełniono więc założenia projektowania zrównoważonego.

Bank Nykedit W Kopenhadze

Projekt: schmidt hammer lassen architects, Aarhus

Lokalizacja: Hambrosgade 1562, Kopenhaga

Inwestor: Nykredit, Kopenhaga

Projekt konstrukcji: Buro Happold, Londyn

Podobnym przykładem budownictwa zrównoważonego jest rozbudowana siedziba banku w Kopenhadze (fot. 14-15) [14]. Jest to obiekt o rzeźbiarskiej, przejrzystej formie, stojący samotnie w obszarze między zwartą zabudową starego miasta a obszarem portowym. Dzięki nawiązaniu do sąsiadującej zabudowy jest zintegrowany z otoczeniem.

Zróżnicowana plastycznie, śmiała konstrukcyjnie i ostro zarysowana pryzmatyczna bryła budynku ma dwupłaszczyznową elewację, skonstruowaną z dużym nakładem pracy.

Składa się ona z wielkoformatowego trójwarstwowego przeszklenia, ujętego w profilowane elementy ram i warstwy szkła z rozmaitymi nadrukami, chroniącymi przed światłem słonecznym. Między tymi dwiema warstwami znajduje się przestrzeń o szer. 70 cm zabezpieczająca żaluzje przed wpływami atmosferycznymi. Jest ona podzielona na dwukondygnacyjne przestrzenie klimatyczne.

Horyzontalnie ułożone wąskie elementy wentylujące z żaluzjami ustawionymi w stałej pozycji umożliwiają naturalną wentylację biur przy zapewnieniu bardzo dobrej izolacji akustycznej, a także nocne chłodzenie przestrzeni wewnętrznych budynku przez otwory w dachu nad atrium.

Ogniwa fotowoltaiczne na dachu, użycie wody opadowej do spłukiwania WC i wody morskiej jako czynnika wspomagającego system klimatyzacji współtworzą koncepcję energetyczną budynku (rys. 4). Zużycie energii ograniczono do poziomu 70 kWh/a. Jest to bardzo niska wartość, jeśli wziąć pod uwagę, że jest to całkowicie przeszklony budynek.

Dom eksperymentalny w Taiki-cho

Projekt: Kengo Kuma & Associates, Tokio

Lokalizacja: 158-1 Memu, Taiki-cho, Japonia

Projekt konstrukcji: Yashushi Moribe, Tokio

Inwestor: LXIL JS Foundation, Tokio

Kolejną realizacją (niejako łączącą zasady opisane w obu poprzednich przykładach) jest prototypowy dom eksperymentalny zbudowany w miejscowości Taiki-cho, będący efektem prac studialnych architektów z pracowni Kengo Kuma & Associates z Tokio we współpracy z Japońskim Instytutem Technologii Środowiska (fot. 16–19) [15].

Dom ten ma wytyczać nowe trendy w projektowaniu proekologicznym. Jego powierzchnia wynosi 80 m². W projekcie wykorzystano wzory tradycyjnych domów Chise budowanych przez Ainu (plemiona zamieszkujące niegdyś północną Japonię) wprost na ziemi. Pośrodku budynku znajdowało się palenisko, w którym stale utrzymywano ogień, aby jak najefektywniej wykorzystać ciepło promieniujące z nagrzanej w ten sposób ziemi (fot. 17).

Konstrukcja nośna szkieletowa (fot. 18) budynku prototypowego składa się z elementów wykonanych z drewna modrzewiowego. Z zewnątrz pokryta jest paroprzepuszczalną membraną z tworzywa (odpowiednikiem folii wstępnego pokrycia), a od środka - powłoką z włókna szklanego przytwierdzoną taśmami klejącymi (możliwość demontażu w dowolnym momencie). Konstrukcja domu pozwala na łatwy montaż i demontaż.

Szkielet drewniany wyposażony jest w system profili metalowych służących do przymocowania membrany zewnętrznej konfekcjonowanej przemysłowo. Powłoka ta mocowana jest do konstrukcji (począwszy od kalenicy) w dużych częściach. W przestrzeni między membranami znajduje się przezroczysta izolacja cieplna wykonana z butelek PET uzyskanych z recyklingu.

Taka konstrukcja przegrody budowlanej realizuje ideę konwekcji powietrza w przestrzeni między membranami, co sprzyja wytwarzaniu się przyjemnego mikroklimatu wewnątrz budynku. Czujniki umieszczone w ścianach i dachu umożliwiają pomiary procesu przechodzenia ciepła przez przegrodę, a także wstrząsów sejsmicznych występujących w tym regionie.

Membrana wewnętrzna mocowana jest do konstrukcji budynku za pomocą taśm klejących (fot. 19). Możliwie jest więc jej oddzielenie w celu kontroli wnętrza ściany i wymiany warstw ocieplenia wewnętrznego.

Obiekt operowy teatru festiwalowego w Erl w Tyrolu

Projekt: Delugan Meissl Associated Architects, Wiedeń

Lokalizacja: Mühlgraben 56a, A-6343 Erl, Austria

Inwestor: Festspielhaus Erl Errichtungs-und Betriebsgesellschaft GmbH

Pow. użytkowa: 8,8 tys. m2

Pow. całkowita: 10 tys. m2

Kubatura: 60 tys. m3

Koszt inwestycji: 36 mln euro

W grupie obiektów wyróżniających się nowym zastosowaniem istniejących bądź zmodyfikowanych okładzin elewacyjnych znajduje się obiekt operowy teatru festiwalowego w Erl w austriackim Tyrolu (fot. 20–21) [16].

Ekspresyjna forma nowego obiektu operowego przypomina fragment ciosu skalnego i dobrze wpisuje się w krajobraz Tyrolu. Latem ciemna, poziomo podzielona bryła harmonizuje z ukazującymi się w tle górami i zlewa z nimi w jeden masyw. Zimą na tle białego śniegu staje się widocznym akcentem. Zwartą i mocną formę obiektu podkreślają podziały jednakowych ciemnoszarych, prawie czarnych płyt włókno-cementowych (fot. 22).

Szkoła w Rudrapurze

Projekt: Anna Heringer & Eike Roswag

Lokalizacja: Rudrapur, Dinajpur district, Bangladesz

Inwestor: Dinajpur district

Konstrukcja: Ziegert Roswag Seiler Architekten Ingenieure Bürogemeinschaft

Pow. użytkowa: 275 m2

Pow. całkowita: 325 m2

W północnym Bangladeszu, w liczącym 3 tys. mieszkańców mieście Rudrapur realizowany jest modelowy projekt mający zachęcić lokalną społeczność do tradycyjnych, ekologicznych form budownictwa [17]. Ludność tego regionu przyzwyczaiła się już do wykorzystywania przemysłowych produktów budowlanych, zapomniawszy o materiałach dostępnych w bezpośrednim otoczeniu.

Miejscowi rzemieślnicy, nauczyciele i uczniowie wspierani są przez zagraniczny zespół projektowy. Długoterminowym celem przedsięwzięcia jest poprawa warunków życiowych miejscowej ludności. Zakłada się, że mieszkańcy Rudrapuru, którzy w większości pracują jako robotnicy fizyczni, nauczą się zmodernizowanych technik budowlanych opartych na tradycyjnych technologiach, a następnie zastosują je gdzie indziej.

W budynkach tych bardzo ważny jest niezależny system dostarczania energii. Jest on zintegrowany z najnowocześniejszymi współczesnymi technologiami pozyskiwania energii. W analizowanym obiekcie (fot. 23-29) ciepła woda dostarczana jest przez urządzenia solarne, nad pionami wodnymi zainstalowano duży zbiornik na deszczówkę, zastosowano również panele fotowoltaiczne.

Projekt zdecydowano się zrealizować w miejscowej technologii jako kompaktowy dwukondygnacyjny budynek z błota i bambusa (w odróżnieniu od typowych w tym regionie jednokondygnacyjnych chat z cegieł lub z pospinanych blach).

Podsumowanie

Choć idea przestrzenna obiektu architektonicznego i zamysł techniczny mogą być (i bywają) wytworem umysłu jednostki, ich opracowanie pod względem technologicznym i materiałowym jest rezultatem wytężonej i długotrwałej pracy zespołów wyspecjalizowanych w wąskich dziedzinach oraz laboratoriów wyposażonych w nowoczesną aparaturę badawczą.

Zaprezentowane przykłady pokazują, że w dobie szybkiego rozwoju różnorodnych technologii i wyspecjalizowanych gałęzi przemysłu pracujących na potrzeby branży budowlanej dysponujemy najróżnorodniejszymi elementami, z których można tworzyć atrakcyjną formę architektoniczną współczesnych obiektów. Są wśród nich m.in. materiały, które jeszcze 20 lat temu nie były uznawane za zdolne do przenoszenia obciążeń.

W trakcie podejmowania decyzji dotyczących projektowania należy jednak pamiętać, by nie ulegać urokowi nowinek technologicznych, lecz starać się podejmować decyzje, których efektem będą kompleksowe rozwiązania, oparte na być może zapomnianych, ale sprawdzonych technologiach i sposobach budowania wypracowanych przez wieki i żywych w tradycjach poszczególnych regionów.

Literatura

1. "Nowa encyklopedia powszechna", t. 5, PWN, Warszawa 1997, s. 209-211.
2. Le Corbusier, "W stronę architektury", Fundacja Centrum Architektury, Warszawa 2012.
3. "Architektura betonowa", pod red. D. Kozłowskiego, Cement Polski, Kraków 2000.
4. B. Zevi, "Architecture as Space", 1957.
5. Ch. Norberg Schulz, "Bycie, przestrzeń i architektura", Wydawnictwo Murator, Warszawa 2000.
6. V. Mc Leod, "Detail in Contemporary Residential Architecture", Laurence King Publishing, Londyn 2007.
7. P. Popp, E. Margaretha, "Expressive Interface: Eli & Edythe Broad Art Museum", "Detail", nr 11/2012, www.detail.de.
8. Strona internetowa: www.sztuka-architektury.pl.
9. Strona internetowa: www.dezeen.com.
10. "Landmarke im Lausitzer Seenland", "Detail", nr 6/2009, www.detail.de.
11. "Zukunftsweisend, die Onlyglass Mediafacade GmbH", "Detail", nr 6/2011, www.detail.de.
12. Strona internetowa: http://etsamtallerjmsanzbelendelolmopuente.blogspot.com.
13. "Monolithische Transparenz: Forschungs- und Entwicklungszentrum in Dogern", "Detail", nr 1 + 2/2013, www.detail.de.
14. B. Franke, "Skulpturaler Solitär: Bankgebäude in Kopenhagen", "Detail", nr 1 + 2/2013, www.detail.de.
15. A. Gabriel, "Transluzente Membranhülle: Experimentalhaus in Taiki", "Detail", nr 1 + 2/2013, www.detail.de.
16. "Tangram-Puzzle aus Faserzement: Festspielhaus von Delugan Meissl", "Detail", nr 12/2012, www.detail.de.
17. "Handmade School", „Detail”, nr 12/2012, www.detail.de.
18. Strona internetowa: www.archdaily.com.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!

¹ Architektura [z gr.] - "sztuka projektowania i wznoszenia budowli mających oprócz wartości użytkowych także artystyczne; definicja pojęcia zmieniała się z samą architekturą, która zawsze była odbiciem przemian zachodzących w życiu społeczeństw (...)" [1]