Tynki stosowane na zawilgoconych przegrodach – tynki ofiarne

Do ochrony uszkodzonych przez wilgoć murów oraz do pokrywania zawilgoconych elementów budowalnych obok tynków renowacyjnych stosowane są tzw. tynki ofiarne. Historia ich zastosowania sięga okresu romańskiego, gdy w celu zabezpieczenia przed wpływami zewnętrznymi, szczególnie wilgocią, pokrywano mury cienką warstwą szlamu wapiennego, która była „poświęcana” w celu ochrony właściwego muru [1]. Klasyfikacja oraz charakterystyka obecnie dostępnych tynkarskich rozwiązań systemowych stosowanych w roli tynków ofiarnych opisana została w instrukcji WTA nr 2-10/06/D [2].

Zadaniem wszystkich tynków, również tych o funkcji estetycznej, jest ochrona muru. Okres użytkowania tynku zazwyczaj szacuje się na kilkadziesiąt lat, a w wyjątkowych sytuacja może on wynosić nawet lat kilkaset. Jeśli jednak tynk jest zaprojektowany i przeznaczony do krótkotrwałej ochrony muru – od kilku miesięcy do kilku lat – tynk taki, niezależnie od składu, określany jest mianem tynku ofiarnego.

Powodem stosowania tynków ofiarnych są działania zaradcze lub ich rola ochronna – z jednej strony mają zapewnić odprowadzenie wilgoci oraz soli z podłoża bez jego uszkadzania, z drugiej chronić otynkowaną powierzchnię przed wpływami zewnętrznymi (np. temperaturą, wilgocią lub obciążeniami mechanicznymi).

Podstawowym zadaniem tynków ofiarnych jest zmniejszenie obciążenia tynkowanej konstrukcji (m.in. w celu jej późniejszej konserwacji) poprzez „przejęcie” czynnika destrukcyjnego, tj. przeniesienie procesów powodujących uszkodzenie muru do struktury tynku (RYS. 1–3). To one, zamiast cennych powierzchni starych (często zabytkowych) murów, pochłaniają wodę oraz szkodliwe sole i temu właśnie zawdzięczają swoją nazwę.

Obok ochrony przed wilgocią i solami zabezpieczają również przed warunkami atmosferycznymi, ścieraniem mechanicznym czy brudem.

Mogą być stosowane zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz, we wszystkich obszarach budownictwa zarówno pod-, jak i nadziemnego, czyli równie dobrze na ścianach fundamentowych, jak i na murach kondygnacji nadziemnych. Mimo że ich funkcja jest tymczasowa, pozwalają na użytkowanie obiektu w normalny sposób, również po zakończeniu prac budowlanych i przywróceniu budynku do przewidzianej eksploatacji.

Z uwagi na ograniczony czas użytkowania oraz zakładaną „odwracalność” zastosowania powinny być łatwe do usunięcia, przy czym nie może to mieć wpływu na wymaganą, niezbędną dla migracji wilgoci oraz soli, powierzchnię kontaktu między tynkiem a podłożem. Jeśli tynki ofiarne zostały specjalnie zaprojektowane jako zaprawy o podwyższonej zdolności pochłaniania soli, nazywane są tynkami kompresowymi.

Pod kątem redukcji zasolenia (odsalania) powierzchni tynki ofiarne zajmują położenie pośrednie między klasycznymi kompresami a systemami tynków renowacyjnych. Kompresy stosowane są przez bardzo krótki czas – z reguły od kilku dni do kilku tygodni, natomiast okres użytkowania tynków renowacyjnych może obejmować nawet dziesięciolecia (zobacz [4]). Dlatego też tynki ofiarne określane są czasem jako rozwiązanie średnioterminowe.

Z uwagi na fakt zastosowania w różnych warunkach i do różnych celów rozróżnia się kilka typów tynków ofiarnych, o zróżnicowanym składzie chemicznym i właściwościach fizycznych (TABELA 1), przy czym mają tu zastosowanie wymagania określone w normie europejskiej PN-EN 998-1 [5]. Rodzaj i czas zastosowania tynku ofiarnego powinien zostać zaplanowany na etapie projektu.

Z uwagi na znacznie odbiegający od standardowego okres użytkowania nie stawia im się zazwyczaj specjalnych wymagań estetycznych, takich jak struktura czy kolor, ani też dotyczących trwałości (nie są objęte gwarancją).

OP-I – tynk ofiarny przeciwdziałający wpływom z wnętrza budynku lub elementu

Zmiana zawartości wilgoci w materiałach budowlanych może wywoływać procesy skurczu i pęcznienia, a także – w obecności szkodliwych soli budowlanych – naprężenia związane z krystalizacją lub hydratacją.

Jeśli element budynku jest narażony na wpływy pochodzące z wnętrza jego struktury, takie jak wilgoć czy sole, tynk ofiarny powinien chronić powierzchnie elementu przed dalszą destrukcją poprzez przeniesienie strefy powstawania uszkodzeń (odparowywania i krystalizacji) do struktury tynku lub na jego powierzchnię.

Wymagania: tynk musi umożliwiać kapilarny transport wilgoci i magazynowanie soli, jak również posiadać parametry dopasowane do parametrów podłoża (TABELA 2a i TAB. 2b).

Ten typ tynków ofiarnych charakteryzuje się podwyższoną zdolnością do magazynowania szkodliwych soli budowlanych, przez co przyczynia się do zmniejszenia zawartości soli (odsalania) w podłożu. Zdolność kompensacji soli winna być na tyle duża, by w długim okresie czasu zabezpieczyć chronione podłoże przed uszkodzeniem.

OP-I-S – tynk kompresowy

Wymagania: Tynk kompresowy musi być oparty na spoiwie odpornym na działanie soli oraz charakteryzować się nie tylko wysoką porowatością, lecz także odpowiednim rozkładem porów (wysoką wartością stosunku zawartości porów kapilarnych i powietrznych). Wytrzymałość tynku winna być ograniczona zarówno z góry, jak i od dołu (TABELA 2a i TAB. 2b).

OP-I-F – tynk ofiarny do tymczasowego tynkowania podłoży

Tynki ofiarne znajdują również zastosowanie w przypadku podłoży silnie zawilgoconych, ale zawierających niewielkie ilości szkodliwych soli budowlanych (lub też niezawierających ich wcale) – np. przegród w budynkach dotkniętych powodzią.

Ponieważ każda warstwa tynku w mniejszym lub większym stopniu utrudnia suszenie, również tynk ofiarny nie przyspiesza wysychania muru (wbrew stosowanym niekiedy „zabiegom marketingowym” ani ten, ani żaden inny rodzaj tynku nie może być nazywany „tynkiem osuszającym”) – powinien jednak ograniczać wysychanie w stopniu na tyle małym, na ile tylko jest to możliwe. Celem jego zastosowania jest natomiast uniknięcie szkód wynikających ze zmian zawilgocenia podłoża, takich jak przebarwienia, powstawanie osadów wapiennych czy uszkodzenia mikrobiologiczne. Tynk ofiarny tego typu ma za zadanie poprawę wyglądu powierzchni ścian i zapewnia szybsze wykorzystanie powierzchni wewnętrznych.

Wymagania: zastosowane spoiwo musi umożliwiać wiązanie zaprawy przy dużym zawilgoceniu, a stwardniały tynk musi wykazywać wysoką efektywną przepuszczalność wilgoci (TABELA 2a i TAB. 2b).

OP-A – tynki ofiarne przeciwdziałające wpływom zewnętrznym

Tynki ofiarne mogą pełnić rolę warstwy zabezpieczającej przed uszkodzeniem lub wietrzeniem podłoża. Jako warstwa buforowa tynk ofiarny może być stosowany do ochrony podłoża przed ekstremalnymi, naprzemiennymi wpływami warunków klimatycznych oraz środowiska (chemicznymi i biologicznymi). Gdy natomiast istnieje ryzyko mechanicznego (fizycznego) uszkodzenia powierzchni, może on pełnić rolę warstwy ścieralnej.

Cele aplikacji (zobacz również: TABELA 2a i TAB. 2b):

• redukcja naprzemiennych obciążeń higrotermicznych powierzchni (typ OP-A-PT),
• ograniczenie dostępu szkodliwych substancji, takich jak zanieczyszczona solą woda rozbryzgowa, spaliny i gazy reaktywne, kurz i brud, aerozole, mikroorganizmy (typ OP-A-PS),
• ochrona przed uszkodzeniami mechanicznymi w wyniku uderzenia, wstrząsów, ścierania itp. (typ OP-A-PM).

Wymagania w zależności od celu aplikacji:

• ograniczona chłonność, podwyższona izolacyjność termiczna (typ OP-A-PT),
• niska chłonność (typ OP-A-PS),
• wystraczająca wytrzymałość mechaniczna (typ OP-A-PM).

Zgodnie z ogólnie przyjętymi zasadami tynkowania wytrzymałość mechaniczna tynku ofiarnego powinna być nie wyższa niż wytrzymałość podłoża (TABELA 2a i TAB. 2b).

Wybór odpowiedniego typu tynku ofiarnego wymaga posiadania ogólnych informacji na temat struktury i stanu powierzchni muru, właściwości charakterystycznych materiałów, a także stosunku występujących obciążeń do wytrzymałości konstrukcji (stopnia wytężenia). Informacje te można ustalić poprzez ukierunkowane, specyficzne dla obiektu badania diagnostyczne [6] i/lub zaczerpnąć z literatury. Opcjonalnie można je również ocenić empirycznie (bazując na doświadczeniu).

Należy przede wszystkim odpowiedzieć na następujące pytania:

• Jak wysokie jest obciążenie solami (stopień zasolenia) w istniejącym tynku i murze?
• Jak wysokie jest obciążenie wilgocią (stopień zawilgocenia) w istniejącym tynku i murze?
• Jaka jest jakość powierzchni oraz warstw przypowierzchniowych muru (rodzaj powierzchni, materiał, stan, wytrzymałość, nośność, chłonność)?
• Czy występują powierzchnie cenne pod kątem konserwacji, takie jak malowidła ścienne, profile i/lub elementy dekoracyjne itp.?
• Jakie są przyczyny występujących szkód (środowisko, obciążenia)?
• Jakie oczekiwane obciążenia mechaniczne i/lub chemiczne mogą działać na powierzchnię tynków ofiarnych?

Ponieważ stosowanie tynków ofiarnych jest ograniczone w czasie, należy przeprowadzić nie tylko badania wstępne, ale również towarzyszące (podczas aplikacji) oraz kontrolne (po użyciu). Wstępną ocenę stanu konstrukcji można przeprowadzić na podstawie prostych testów wykonywanych in situ i na ich podstawie podjąć decyzję, czy zastosowanie tynków ofiarnych jest zasadne. Dalsze badania mają na celu rejestrację i obserwację konkretnych czynników destrukcyjnych oraz wybór odpowiedniego typu tynku ofiarnego.

Badania towarzyszące pozwalają oszacować czas stosowania względnie zaplanować moment usunięcia tynku ofiarnego. Głównym celem ich wykonywania jest ocena stanu (stopnia uszkodzenia) tynku ofiarnego w trakcie jego użytkowania. Odstęp między poszczególnymi badaniami uzależniony jest w głównej mierze do celu aplikacji tynku oraz specyficznych warunków występujących w budynku lub jego elemencie.

Przeprowadzenie pierwszych badań towarzyszących zalecane jest w możliwie krótkim okresie po jego nałożeniu, a następnie określenie czasu kolejnych kontroli na podstawie uzyskanych wyników. Kontrola taka wykonywana jest przede wszystkim przez obserwację wzrokową i proste badania nieniszczące (np. dla tynków typu OP-I szczególnie istotne jest określenie, czy nie występują odspojenia – tzw. głuche tynki). W zależności od wyciągniętych wniosków konieczne może się okazać przeprowadzenie dalszych badań.

Badania kontrolne z kolei wykonuje się po to, aby wykazać, czy cel zastosowania tynku ofiarnego został osiągnięty, czy też konieczne jest jego kolejne zastosowanie. W oparciu o wyniki badań kontrolnych można podjąć bardziej ukierunkowaną decyzję dotyczącą dalszego postępowania.

Podsumowanie

Tynki ofiarne używane są z reguły na starych i uszkodzonych, ale często cennych (zabytkowych) elementach konstrukcji budynków. Ich zastosowanie jest zatem najczęściej stosunkowo złożone i wymaga odpowiedniego przygotowania. Szczególnie powierzchnie objęte nadzorem konserwatorskim wymagają dokładnych badań wstępnych w celu skoordynowania działań osłonowych (np. w celu zabezpieczenia przed odspojeniem się powłok malarskich) oraz doboru typu tynku ofiarnego.

Przed zastosowaniem tynków ofiarnych należy przede wszystkim nie tylko określić stopień zasolenia i zawilgocenia, ale również rozpoznać źródła oraz drogi transportu wilgoci i soli, a następnie wykonać stosowne zabezpieczenia (np. hydroizolacje wtórne – [7–12]).

W przypadku konwencjonalnego muru przed nałożeniem tynku ofiarnego obowiązują standardowe zasady przygotowania podłoża [4].

W przypadku powierzchni cennych architektonicznie – takich jak sztukaterie, kolorowe dekoracje, malowidła ścienne itp. – koncepcja renowacji musi zostać opracowana na podstawie oceny istniejących uszkodzeń oraz właściwości zastosowanego tynku ofiarnego.

Powłoki malarskie należy przed nałożeniem tynku ofiarnego w odpowiedni sposób zabezpieczyć, np. przez wzmocnienie istniejących tynków i powłok oraz uzupełnienie. Należy unikać kontaktu istniejących wymalowań z tynkiem ofiarnym w trakcie jego aplikacji.

Aby uniknąć przypadkowego zabrudzenia tynkiem, jak również umożliwić późniejsze łatwe usunięcie tynku, istniejące powłoki malarskie należy w odpowiedni sposób odizolować, np. przez zastosowanie warstw pośrednich z chłonnego papieru, materiałów tekstylnych itp.

Należy zagwarantować kompatybilność wszystkich użytych materiałów warstw rozdzielających, klejów, tynków ofiarnych, np. pod kątem odczynu pH.

W przypadku malowideł ściennych należy zwrócić szczególną uwagę, aby:

• działania były prowadzone przez doświadczonych i wyspecjalizowanych konserwatorów, pod odpowiednią kontrolą,
• obszary, pod którymi ukryte są szczególnie cenne powierzchnie, były w odpowiedni sposób dokumentowane,
• spełnienie założonej funkcji tynku bez szkody dla podłoża zostało potwierdzone w wyniku próbnego tynkowania.

Niemalowane powierzchnie kamienne przed nałożeniem tynku należy zabezpieczyć standardowymi metodami konserwacji kamienia. Trzeba mieć na uwadze, że tynków mineralnych praktycznie nie da się usunąć bez pozostałości z szorstkich i porowatych powierzchni kamienia naturalnego. W razie konieczności przed nałożeniem tynku ofiarnego jego powierzchnie należy zatem w odpowiedni sposób odizolować, np. laminatem papierowym.

Stosowanie laminatów na dużą skalę wymaga użycia tynku podkładowego. W przypadku stosowania tynków ofiarnych typu OP-I rodzaj zastosowanego tynku podkładowego nie może znacząco wpływać na transport wilgoci oraz soli.

Czas użytkowania tynków ofiarnych uzależniony jest od wyników badań towarzyszących oraz/lub stanu nałożonego tynku.

W trakcie usuwania tynku ofiarnego należy zwrócić szczególną uwagę, aby nie uszkodzić chronionej powierzchni.

Dla uniknięcia ponownego zanieczyszczenia obciążony solami materiał należy bezzwłocznie usunąć z otoczenia obiektu.

W zależności od wytrzymałości podłoża drobne pozostałości tynku należy usuwać ręcznie lub mechanicznie.

Powodzenie zastosowania tynku ofiarnego należy sprawdzić i odpowiednio udokumentować, w zależności od jego typu.

Literatura

1. F. Frössel, „Mauerwerkstrockenlegung und Kellersanierung. Wenn das Haus nasse Füße hat”, wyd. 3., Fraunhofer IRB Verlag, Stuttgart 2012.
2. WTA Merkblatt 2-10-06/D, „Opferputze”. Wissenschaftlich­‑Technische Arbeitsgemeinschaft für Bauwerkserhaltung und Denkmalpflege e.V., München 2006, s. 16.
3. M. Balak, A. Pech, „Mauerwerkstrockenlegung: Von den Grundlagen zur praktischen Anwendung”, Birkhäuser Verlag GmbH, Basel 2017.
4. B. Monczyński, „Tynki stosowane na zawilgoconych przegrodach – tynki renowacyjne”, „IZOLACJE” 6/2020, s. 80–88.
5. PN-EN 998-1:2016-12E, „Wymagania dotyczące zaprawy do murów. Zaprawa do tynkowania zewnętrznego i wewnętrznego”.
6. B. Monczyński, „Diagnostyka zawilgoconych konstrukcji murowych”, „IZOLACJE” 1/2019, s. 89–93.
7. B. Monczyński, „Wtórna hydroizolacja przyziemnych części budynków”, „IZOLACJE” 4/2019, s. 120–125.
8. B. Monczyński, „Uszczelnienie od zewnątrz odsłoniętych elementów istniejących budynków”, „IZOLACJE”, 5/2019, s. 109–115.
9. B. Monczyński, „Uszczelnianie istniejących budynków od wewnątrz, „IZOLACJE” 6/2019, s. 92–98.
10. B. Monczyński, „Wtórne hydroizolacje poziome wykonywane w technologii iniekcji”, „IZOLACJE” 7/8/2019, s. 104–114.
11. B. Monczyński, „Mechaniczne metody wykonywania wtórnych hydroizolacji poziomych”, „IZOLACJE”, 9/2019, s. 104–108.
12. B. Monczyński, „Wtórne hydroizolacje wykonywane metodą iniekcji uszczelniających”, „IZOLACJE” 10/2019, s. 96–100.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!