Kształtowanie akustyki w budynkach – poprawne rozwiązania w projektowaniu i wykonawstwie

Obowiązujące w Polsce wymagania akustyczne dotyczące wewnętrznych przegród budowlanych oraz dopuszczalnego poziomu hałasu od wyposażenia technicznego budynku opisane są w normach PN­‑B­‑02151-2:1987 [1] i PN-B-02151-3:1999 [2], przywołanych w Załączniku nr 1 do Rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [3], oraz w samej treści rozporządzenia.

Sposoby obliczania i wyznaczania izolacyjności akustycznej przegród w budynku na podstawie laboratoryjnych parametrów izolacyjności akustycznej uzyskanych dla wzorców tych przegród zawarte są w normach PN-EN 12354-1:2002 [4] i PN-EN 12354-2:2002 [5]. Parametry laboratoryjne przegród budowlanych podane są natomiast m.in. w instrukcjach ITB (nr. 369, 448 i 463) [6–8], w aprobatach technicznych oraz badaniach akustycznych producentów poszczególnych systemów.

Za pomocą pomiarów izolacyjności akustycznej na podstawie norm PN-EN ISO 140­‑4:2000 [9] i PN-EN ISO 140-7:2000 [10] można sprawdzić, czy skończony budynek spełnia wymagania akustyczne.

Wymagany w pomieszczeniach mieszkalnych średni lub równoważny poziom hałasu A od wyposażenia technicznego budynku ma być nie wyższy niż 25 dB (A) nocą (od godz. 22.00 do godz. 6.00) oraz nie wyższy niż 35 dB (A) w ciągu dnia (od godz. 6.00 do godz. 22.00), a w kuchniach i pomieszczeniach sanitarnych, bez względu na porę, nie może być wyższy niż 40 dB (A).

Wymagana w skończonym budynku izolacyjność akustyczna przegrody (ściany lub stropu) od dźwięków powietrznych określona jest parametrem R’_A1 (lub równoważnym parametrem D_nT,A1). R’_A1 jest to wskaźnik oceny przybliżonej izolacyjności akustycznej właściwej, wyrażony jako suma określonego w laboratorium ważonego wskaźnika przybliżonej izolacyjności akustycznej właściwej R_w i widmowego wskaźnika adaptacyjnego C (określonych w badaniach laboratoryjnych dla wzorca danego typu ściany lub stropu), pomniejszona o wartość poprawki K określającej wpływ bocznego przenoszenia dźwięku w budynku oraz skorygowana (pomniejszona) o współczynnik bezpieczeństwa (najczęściej przyjmowany jako min. 2 dB):

R’_A1 = R_w + C – K – (2 dB) [dB].

Wymagana w skończonym budynku izolacyjność akustyczna przegrody (stropu, schodów) od dźwięków uderzeniowych określona jest parametrem L’_n,w. Jest to wskaźnik ważony oceny znormalizowanego przybliżonego poziomu uderzeniowego pod stropem, wyrażony jako suma ważonego wskaźnika poziomu uderzeniowego znormalizowanego L_n,w (określonego w badaniach laboratoryjnych dla wzorca danego typu stropu) i poprawki K wynikającej z bocznego przenoszenia dźwięku między pomieszczeniami rozdzielonymi danym stropem w budynku, pomniejszona o ważony wskaźnik zmniejszenia poziomu uderzeniowego przez podłogę pływającą ΔL_w, oraz skorygowany (powiększony) o współczynnik bezpieczeństwa (najczęściej przyjmowany jako min. 2 dB):

L’_n,w = L_n,w + K – ΔL_w + (2 dB) [dB].

W budynkach wskaźnik R’_A1 (lub D_nT,A1) określający izolacyjność akustyczną od dźwięków powietrznych ścian i stropów nie może być mniejszy niż wartość określona w przepisach. Wskaźnik L’_n,w natomiast, określający izolacyjność akustyczną od dźwięków uderzeniowych stropów i schodów, nie może być większy niż wartość określona w przepisach.

W tabeli podano przykładowe wymagania izolacyjności akustycznej przegród w budynkach wielorodzinnych.

Odgłosy kroków

Najczęstszą przyczyną zgłaszanych problemów związanych ze słyszalnością kroków dobiegających z sąsiednich mieszkań i klatek schodowych jest niepoprawne uwarstwienie podłogi pływającej (w mieszkaniach) lub całkowity brak podłogi pływającej (spoczniki klatek schodowych).

Często źle wykonany jest detal dylatacji obwodowej warstwy dociskowej podłogi pływającej (wylewki) – w takich rozwiązaniach nawet pojedynczy styk wylewki ze ścianą (zwłaszcza ścianą nośną) powoduje znaczący spadek izolacyjności od dźwięków uderzeniowych całego stropu. Zdarza się również, że problem tkwi w niepoprawnym sposobie rozprowadzenia instalacji grzewczej w warstwie izolacji akustycznej podłogi pływającej.

W przypadku klatek schodowych standardowe rozwiązanie, czyli monolityczne oparcie biegów schodowych w ścianach klatki schodowej lub na belkach spocznikowych, powoduje, że kroki osób poruszających się po schodach są wyraźnie słyszalne w mieszkaniu obok.

Należy zauważyć, że problemy te często zgłaszane są przez mieszkańców budynków usytuowanych w cichej lokalizacji, gdzie poziom tła akustycznego w mieszkaniach wynosi 20–30 dB (A). Tak niski poziom tła sprawia, że odgłosy kroków i inne hałasy bytowe, zwykle ginące w szumie miasta, zaczynają być dużo wyraźniej słyszalne.

Przykładem takiej sytuacji są pomiary w jednym z nowych krakowskich budynków wielorodzinnych, w którym jeden z mieszkańców zgłaszał uciążliwość wyraźnie słyszalnych kroków sąsiada mieszkającego pod nim (mieszkanie powyżej nie było jeszcze zamieszkane).

W trakcie pomiarów stwierdzono, że strop nie spełnia wymagań w zakresie izolacyjności od dźwięków uderzeniowych, gdyż zmierzony parametr wynosi L’_n,w = 61 dB przy wymaganiu < 58 dB (pomiar z górnego mieszkania w dół). Stwierdzono również, że w mieszkaniu są wyraźnie słyszalne odgłosy chodzenia z mieszkania poniżej, lecz nie w formie typowego stukania, lecz niskoczęstotliwościowego dudnienia.

Dalsze pomiary wykazały, że choć w tym kierunku (z mieszkania na dole w górę) strop wydaje się spełniać wymagania (L’_n,w = 46 dB, R’_A1 = 60 dB), to częstotliwość dudnienia leży poniżej zakresu objętego przez normę, czyli poniżej 100 Hz. Stwierdzono, że dudnienie słyszalne jest głównie w bardzo niskich częstotliwościach, w pasmach o częstotliwości środkowej 25–31,5 Hz i 63 Hz. Poziom słyszalnych dźwięków w tych częstotliwościach przekraczał o ok. 15 dB pasma sąsiednie oraz wyraźnie cichsze tło, co sprawiało, że odgłosy były bardzo uciążliwe. Pokazano to na wykresach zamieszczonych na rys. 1.

Z powodu ograniczeń budżetowych nie udało się w pełni zdiagnozować, co jest przyczyną dudnienia. Najprawdopodobniej jest to rezonans w warstwie wylewki generowany przez kroki. Dźwięki mogą przenikać do sąsiednich pomieszczeń wskutek złego tłumienia drgań kroków przez podłogę pływającą (w tym przypadku przez styropian elastyczny), a w związku z tym możliwe jest ich przenoszenie się na żelbetową konstrukcję budynku i wypromieniowywanie w sąsiednich pomieszczeniach.

Jest również prawdopodobne, że słyszalny rezonans w warstwie wylewki przenosi się drogą powietrzną, gdyż izolacyjność od dźwięków powietrznych stropu (w tym przypadku żelbetowego gr. 18 cm) wynosi w paśmie 63 Hz zaledwie 30 dB. Możliwe jest także, że rezonans w warstwie wylewki został wzmocniony wskutek odwrotnego niż zwykle ułożenia warstwy styropianu elastycznego (styropian elastyczny gr. 2 cm ułożony był na stropie, a na nim znajdowała się dodatkowa warstwa EPS-u służąca rozprowadzeniu instalacji grzewczej).

Przykład ten dowodzi potrzeby kompletnych badań terenowych dotyczących skuteczności rzeczywistych układów podłóg pływających, uwzględniających większe zakresy częstotliwości i docelowe uwarstwienie, w tym np. warstwy dystansowe pod rozprowadzenie instalacji grzewczej.

Jak zatem poprawnie zaprojektować budynek, aby ograniczyć słyszalność kroków w mieszkaniach? Tak jak zostało to omówione podczas ubiegłorocznej konferencji IZOLACJE 2012 [12]: we wszystkich ogólnodostępnych pomieszczeniach w budynku konieczne jest wykonanie podłóg pływających. Dotyczy to stropów nad mieszkaniami, stropów na kondygnacjach poniżej części mieszkalnej (np. ­usługowych), a także stropów na korytarzach. Dodatkowo konieczne jest wykonywanie podłogi pływającej na spocznikach i podestach klatek schodowych oraz stosowanie prefabrykowanych biegów schodowych opartych przez przekładki elastomerowe na belkach spocznikowych stropów.

Zalecane rozwiązanie uwarstwienia podłogi pływającej przy typowych obciążeniach użytkowych do 500 kg/m² (od strony górnego pomieszczenia) to:

• warstwa dociskowa gr. ≥ 60 mm wykonana z wylewki cementowej lub anhydrytowej (grubość i ew. zbrojenie według wymagań funkcjonalnych);
• folia budowlana (zabezpieczająca przed przelaniem się wylewki w szczeliny między warstwami izolacji akustycznej);
• warstwa izolacji akustycznej (elastyczna) gr. ≥ 20 mm wykonana z wełny mineralnej (zgodnej z normą PN-EN 13162:2009 [13]), mająca potwierdzoną sztywność dynamiczną SD ≤ 20 MN/m³;
• fakultatywna warstwa instalacyjna (dystansowa) gr. ≥ 30 mm służąca do rozprowadzania instalacji c.o./c.w.u.,wykonana np. z polistyrenu ekstrudowanego (XPS-u);
• strop konstrukcyjny.

Wszelkie materiały stosowane jako warstwa izolacji akustycznej muszą mieć zadeklarowaną przez producenta wartość sztywności dynamicznej, wyrażoną w MN/m³. Jako warstwy izolacji akustycznej nie powinno się stosować styropianu (EPS-u) ani polistyrenu ekstrudowanego (XPS-u), gdyż w procesie produkcyjnym tych materiałów nie jest kontrolowany parametr sztywności dynamicznej, a zatem nie jest deklarowany w gotowym produkcie i może przyjmować dowolną wartość.

Dopuszcza się ewentualnie (zamiast wełny mineralnej) stosowanie styropianu elastycznego (styropianu elastyfikowanego zgodnego z normą PN-EN 13163:2009 [14]) mającego potwierdzoną sztywność dynamiczną SD ≤ 20 MN/m³. Zastosowanie wełny pozwala jednak dodatkowo zwiększyć izolacyjność akustyczną stropu od dźwięków powietrznych oraz lepiej redukować fale stojące powstające pod wylewką.

Szczególnie ważne jest poprawne wykonanie szczeliny obwodowej wokół warstwy dociskowej wylewki: między wywiniętą na ściany folią a samą ścianą należy zastosować pasek materiału izolacji akustycznej o takich samych parametrach jak pod wylewką, ale gr. ≥ 10 mm.

Również w tym rozwiązaniu nie powinno się stosować wyrobów z EPS-u, XPS-u czy taśm polietylenowych, ponieważ mogą one sprzyjać nadmiernemu przenoszeniu się odgłosów kroków z wylewki na ściany. Pasek ten powinien szczelnie wypełniać powstałą szczelinę obwodową, tak aby wyeliminować ryzyko wpadnięcia tam gruzu czy innych resztek z budowy. Kolejnym istotnym elementem jest wykończenie podłogi warstwami posadzkowymi. W § 326, pkt 4 Rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (WT) [3], napisano:

„4. W budynku mieszkalnym wielorodzinnym:
1) izolacja akustyczna stropów międzymieszkaniowych powinna zapewniać zachowanie przez te stropy właściwości akustycznych (…) bez względu na rodzaj zastosowanej nawierzchni podłogowej”.

Jest to jak najbardziej słuszne wymaganie, wynikające po części z obawy przed próbą spełnienia wymagań przez zastosowanie np. tylko wykładziny dywanowej ułożonej bezpośrednio na stropie konstrukcyjnym. Wprawdzie takie rozwiązanie może spełnić wymagania w zakresie dźwięków uderzeniowych, ale istnieje realne ryzyko, że np. kolejny właściciel zmieni rodzaj posadzki (np. na płytki ceramiczne), a wtedy izolacyjność akustyczna od dźwięków uderzeniowych właściwie przestanie istnieć.

Niewystarczająca izolacyjność akustyczna stropów od dźwięków uderzeniowych jest częstym problemem pomimo wyraźnego zapisu w rozporządzeniu w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [3]. Często mimo poprawnie, zdawałoby się, uwarstwionej podłogi pływającej mieszkańcy zgłaszają uciążliwości związane z odgłosami kroków sąsiadów.

Bliższa analiza potwierdza, że przyczyna tkwi właśnie w sposobie ułożenia posadzki, co najczęściej zdarza się wówczas, gdy posadzka wykonana jest z płytek ceramicznych. Podczas układania płytek ceramicznych użytkownik mieszkania lub wykonawca, aby ładnie zakończyć styk płytek ze ścianą, układa je tak szczelnie, że zakrywa obwodową szczelinę dylatacyjną wykonaną wokół warstwy wylewki.

Często wokół ścian układa się niewielki cokolik z płytek i łączy sztywną fugą. Takie rozwiązanie sprawia, że dźwięki uderzeniowe omijają cały układ podłogi pływającej i przechodzą na ściany, a następnie są słyszalne w innych pomieszczeniach wokół mieszkania. Przyklejenie w ten sposób nawet krótkiego pasa płytek ceramicznych powoduje istotny spadek izolacyjności poprawnie wykonanej podłogi pływającej (przykładowo o 3 dB z L’_n,w = 58 dB do L’_n,w = 61 dB). Całkowite wykonanie posadzki w pomieszczeniu z likwidacją dylatacji obwodowej spowoduje spadek izolacyjności do poziomu samego stropu konstrukcyjnego bez podłogi pływającej (np. o 15–20 dB).

Potwierdzają to badania laboratoryjne przeprowadzone przez Zakład Akustyki ITB, w których przeanalizowano ten sam układ stropu i podłogi pływającej wykończony posadzką z płytek ceramicznych. W pierwszym badaniu płytki zostały poprawnie oddylatowane obwodowo, w drugim zaś zlikwidowano dylatację (płytki stykały się ze ścianami pomieszczania). W pierwszym badaniu wymagania w zakresie izolacyjności od dźwięków uderzeniowych zostały spełnione, a montaż płytek nie wpłynął w żaden sposób na wynik. Drugie badanie natomiast wykazało, że brak dylatacji obwodowej spowodował spadek izolacyjności do poziomu gołego stropu konstrukcyjnego – jakby w ogóle nie było na nim podłogi pływającej.

Omawiany problem jest jednak bardziej złożony. Zapis § 326 WT [3] może sugerować, że skoro użytkownik mieszkania kupił je w stanie deweloperskim i wykańcza na własny koszt, to ma prawo zastosować dowolny rodzaj nawierzchni podłogowej (czyli posadzki). Jeśli nie jest związany z branżą budowlaną, może nie znać zasad dobrej praktyki budowlanej i nie wiedzieć, że należało zostawić szczelinę dylatacyjną podczas montażu płytek. Wykończenie pomieszczenia nie jest ponadto obwarowane koniecznością uzyskania jakichkolwiek pozwoleń. Nikt zatem tego nie kontroluje. W interesie samego dewelopera jest zadbanie o tę kwestię. W przekazywanych kupującemu mieszkanie informacjach należałoby szczegółowo zalecić, żeby przy montażu płytek pozostawiono elastyczną szczelinę wzdłuż wszystkich ścian oraz by nie łączyć sztywną fugą płytek posadzki z płytkami montowanymi na ścianie.

Na rys. 2 pokazano przykład detalu poprawnie wykonanej podłogi pływającej.

Hałasy dobiegające z łazienki sąsiada

W § 326, pkt 4 WT [3] napisano:

„4. W budynku mieszkalnym wielorodzinnym:
2) należy unikać takich układów funkcjonalnych, przy których pomieszczenia sanitarne jednego mieszkania przylegają do pokoju sąsiedniego mieszkania (…)”.

Problemy związane ze słyszalnością odgłosów dobiegających z łazienek zlokalizowanych w sąsiednich mieszkaniach są najczęściej zgłaszane przez mieszkańców pomieszczeń o takich właśnie niezalecanych układach funkcjonalnych. Jeśli projektant (często pod naciskiem dewelopera chcącego zmaksymalizować powierzchnię użytkową) rozplanuje mieszkania tak, że łazienka w jednym mieszkaniu przylega do pokoju dziennego lub sypialni innego mieszkania, to prawie pewne jest, że mieszkańcy tego ostatniego będą narzekać na hałas dobiegający z łazienki sąsiada. Problemem nie jest spełnienie lub niespełnienie przepisów, lecz odmienność funkcji tych dwóch pomieszczeń, inny poziom oczekiwań, pora i sposób korzystania z nich.

Warto w tym miejscu podkreślić, że spełnienie wymagań akustycznych przez przegrody w budynku nie oznacza, że dany budynek zapewnia komfort akustyczny. Podczas określania przepisów i poziomu wymagań stosowano bowiem zasadę proporcjonalności i normalności użytkowania mieszkań po obu stronach przegrody.

Jeśli więc dwa sąsiednie mieszkania mają symetryczny rozkład, a ich mieszkańcy mają zbliżony rytm dnia, to przegrody dzielące ich mieszkania, charakteryzujące się izolacyjnością na poziomie założonym w normach, „umożliwią im pracę, odpoczynek i sen w zadowalających warunkach” (§ 323, pkt 1) [3]. Jeśli natomiast po jednej stronie ściany ktoś udaje się do snu, a w tym czasie po drugiej stronie ściany w przylegającej łazience ktoś inny zaczyna suszyć sobie włosy (typowy hałas suszarki to 80–85 dB), to jest bardzo prawdopodobne, że suszarka będzie słyszana przez osobę chcącą zasnąć. Poziom wymagań określony w normach można opisać przymiotnikiem „zadowalający”, ale na pewno nie: „komfortowy”.

Przykładowo w Danii, w której komfort akustyczny budynków jest na pewno powyżej średniej europejskiej, lokalne przepisy wspólnot mieszkaniowych (zwłaszcza w starszych budynkach) zakazują korzystania z pralki czy zmywarki po godzinie 22.00, a w niektórych budynkach zabronione jest również korzystanie z prysznica w porze nocnej. Tego typu regulacje są próbą rozwiązania problemu współistnienia zróżnicowanej społeczności w budynku i eliminują najbardziej prawdopodobne i uciążliwe przyczyny możliwych konfliktów.

Warto również podkreślić, że wymagane wartości w zakresie izolacyjności akustycznej podane na początku są jedynie minimalnymi wartościami, identycznymi, bez względu na poziom oczekiwań kupującego mieszkanie, innymi słowy: bez względu na zasobność portfela oraz cenę m² mieszkania.

Obecna sytuacja, w której przegrody w ekskluzywnym apartamentowcu z mieszkaniami po 30 tys. zł/m² mają taką samą izolacyjność akustyczną jak w budynkach socjalnych czy w najtańszej mieszkaniówce po 3 tys. zł/m², świadczy o tym, że projektanci i deweloperzy nie przykładają wagi do zagadnień akustyki. Widać, że nie jest ona jeszcze czynnikiem marketingowym, w odróżnieniu od lokalizacji czy standardu wykończenia mieszkania. Propozycja wprowadzenia klas akustycznych, które niedługo mają się znaleźć w nowej części normy z serii PN-B-02151, być może to zmieni.

W analizie przyczyn problemów związanych z odgłosami dochodzącymi z łazienki sąsiada oprócz kluczowej kwestii lokalizacji można wymienić także drugi czynnik wpływający na akustykę tego pomieszczenia – specyfikę wykończenia łazienki. Przykładem typowych problemów akustycznych w łazienkach mogą być wyniki badań przeprowadzonych w nowo wybudowanym budynku mieszkalnym w Krakowie, w którym mieszkańcy mieszkania nr M35 zgłaszali słyszalność odgłosów dobiegających z łazienki mieszkania nr M36 (rys. 3).

W mieszkaniu M36 (fot. 1) i posadzka, i ściany łazienki zostały wykończone płytkami ceramicznymi (jak w większości tego typu pomieszczeń). Dodatkowo wzdłuż ściany międzymieszkaniowej zamontowano wannę, której dwie ścianki stykały się ze ścianą międzymieszkaniową, a dwie pozostałe również zostały wykończone płytkami ceramicznymi. Ściana oddzielająca opisywane dwa mieszkania została wykonana z pustaków P+W o deklarowanych przez producenta laboratoryjnych parametrach izolacyjności akustycznej od dźwięków powietrznych wynoszących R_A1 = 52 dB.

Przeprowadzone pomiary pokazały, że izolacyjność akustyczna od dźwięków powietrznych wynosi R’_A1 = 48 dB, czyli 2 dB poniżej wymagań normy (tabela). Znacznie gorzej wypadły wyniki pomiarów izolacyjności od dźwięków uderzeniowych: zmierzona wartość wyniosła L’_n,w = 72 dB, czyli ponad 14 dB powyżej poziomu dopuszczalnego przez normę (tabela).

Analiza przyczyn tej sytuacji wykazała, że głównym powodem słyszalności hałasów z łazienki przenikających do mieszkania jest sposób ułożenia płytek ceramicznych – w szczególności zakrycie płytkami obwodowej izolacji akustycznej oraz obudowa wanny. O ile poprawne wykonanie dylatacji obwodowej jest w miarę proste (nie można łączyć płytek na posadzce z płytkami na ścianie w sposób sztywny), o tyle montaż wanny może nastręczać pewnych trudności i wymaga omówienia.

W analizowanym przypadku wanna została posadowiona na podłodze pływającej łazienki, a następnie przymocowana do ściany i obłożona płytkami ceramicznymi. W związku z tym wszelkie dźwięki uderzeniowe z posadzki przenoszone były przez obudowę wanny na ściany i były słyszalne w sąsiednim mieszkaniu. Także wszystkie odgłosy generowane w wannie (puszczanie wody, stukanie w wannę, korzystanie z prysznica) bardzo wyraźnie było słychać w mieszkaniu obok.

W podobnej sytuacji, lecz w innym budynku zmierzono poziom hałasu generowanego w trakcie typowego użytkowania łazienki, a słyszalnego w pokoju dziennym sąsiedniego mieszkania. Poziom tła akustycznego w ciągu dnia wynosił ok. 24 dB (A) (cicha lokalizacja). Poziom dźwięku A słyszalny w pokoju dziennym związanego z puszczaniem wody do wanny w łazience drugiego mieszkania wynosił 35–45 dB (A), a ze stukaniem w wannę akrylową – 43–44 dB (A). Do tego samego pokoju dziennego przylegała również kuchnia sąsiedniego mieszkania, w której blat kuchenny wraz z szafkami znajdował się wzdłuż ściany międzymieszkaniowej.

Poziom dźwięku A słyszalny w pokoju dziennym generowanego przez krojenie czy stukanie w blat kuchenny wynosił 38–44 dB (A). Co ciekawe, użytkownik zgłaszał zbyt niską izolacyjność ściany międzymieszkaniowej. Pomiary wykonane na budowie wykazały jednak, że izolacyjność ściany gr. 25 cm wynosiła aż DnT,A1 = 59 dB, czyli 9 dB powyżej wymagań normowych. W przypadku tego mieszkania problemem były: układ mocowania wanny do ściany międzymieszkaniowej, całkowite pokrycie posadzki i ścian płytkami ceramicznymi bez zachowania dylatacji obwodowej oraz sztywne zamocowanie armatury łazienkowej w murowanej ścianie szachtu instalacyjnego, stykającej się prostopadle ze ścianą międzymieszkaniową. W kuchni natomiast oparty na szafkach blat kuchenny był sztywno zamocowany do ściany międzymieszkaniowej (jak zapewne w większości mieszkań).

W § 326, pkt 4 WT [3] napisano:

„4. W budynku mieszkalnym wielorodzinnym:
2) należy unikać takich układów funkcjonalnych, przy których pomieszczenia sanitarne jednego mieszkania przylegają do pokoju sąsiedniego mieszkania; jeżeli to wymaganie nie zostanie spełnione, ściana międzymieszkaniowa oddzielająca pokój jednego mieszkania od pomieszczenia sanitarnego i kuchni sąsiedniego mieszkania, do której są mocowane przewody i urządzenia instalacyjne, musi mieć konstrukcję zapewniającą ograniczenie przenoszenia przez ścianę dźwięków materiałowych, co w szczególności można uzyskać przy zastosowaniu ściany o masie powierzchniowej nie mniejszej niż 300 kg/m²”.

A zatem paragraf ten nie zabrania projektowania niezalecanych układów funkcjonalnych, proponuje za to zastosowanie ciężkich ścian międzymieszkaniowych w celu ograniczenia przenoszenia przez ścianę dźwięków materiałowych. Materiał, z którego zbudowana była opisywana ściana (pustaki z wypełnionymi zaprawą drążeniami i kieszeniami o masie powierzchniowej ok. 466 kg/m²), spełniał zalecenie WT [3]. Niestety duża masa powierzchniowa nie pomogła w wystarczającym stopniu zredukować przenoszenie dźwięków materiałowych – być może wynika to z zastosowania wypełnienia z zaprawy powodującego usztywnienie ściany. W budynkach o monolitycznej, sztywnej konstrukcji transmisja dźwięków materiałowych jest bowiem zwykle mocniejsza niż w budynkach murowanych.

Jak zatem poprawnie zaprojektować budynek, aby ograniczyć słyszalność odgłosów z łazienek? Należy bezwzględnie unikać lokalizowania łazienek jednego mieszkania obok pokoi lub sypialni sąsiednich mieszkań. Z akustycznego punktu widzenia, jeśli łazienki mają być usytuowane przy ścianie międzymieszkaniowej, powinny być umieszczone wyłącznie symetrycznie po obu stronach tej ściany.

Optymalna z punktu widzenia komfortu akustycznego lokalizacja łazienki to umieszczenie jej wewnątrz mieszkania lub przy ogólnodostępnym korytarzu i otoczenie jej ze wszystkich stron pomieszczeniami tego samego mieszkania. Takie rozwiązanie stosowano już w latach 70. w większych mieszkaniach (M5) w budownictwie prefabrykowanym – w obrębie jednego mieszkania łazienka połączona była wspólnymi pionami z kuchnią. Takie rozwiązanie zwykle zwiększa powierzchnię komunikacji, ale gwarantuje odseparowanie łazienek i kuchni (czyli głośnych pomieszczeń) od innych mieszkań.

Należy stosować podłogi pływające oraz bezwzględnie zadbać o zachowanie akustycznej dylatacji obwodowej, również na warstwach wykończeniowych. Jednak nawet poprawne wykonanie tego elementu może zostać zniweczone na etapie budowy budynku wskutek wykończenia wnętrza (np. obudowania wanny mocowanej do ściany). Aby temu zapobiec (zwłaszcza wówczas, gdy łazienka przylega do ściany międzymieszkaniowej), należy stosować następujące rozwiązania:

• masywną ścianę międzymieszkaniową zapewniającą izolacyjność akustyczną od dźwięków powietrznych (na poziomie dostosowanym do oczekiwań potencjalnych nabywców, raczej wyższym niż wymagania normowe, czyli R’_A1 ~55 dB);
• wzdłuż masywnej ściany międzymieszkaniowej – przedściankę w technologii lekkiej (np. z płyt gipsowo-kartonowych na systemowym stelażu z profili zimnogiętych oraz wełny mineralnej gr. 50 mm), mocowaną do podłogi pływającej i stropu oraz odsuniętą od ściany masywnej lub ew. opartą na niej przez przekładki przeciwdrganiowe;
• pozostałe ściany łazienki wykonane w technologii lekkiej (np. z płyt gipsowo-kartonowych) lub jeśli są to ściany murowane – tak samo jak w przypadku ściany międzymieszkaniowej – przedściankę w technologii lekkiej od strony wnętrza łazienki;
• wszelkie instalacje rozprowadzone za przedścianką, mocowane do profili systemowych lub przez przekładki przeciwdrganiowe do ściany masywnej.

Hałas z systemu wentylacji

Mieszkańcy współczesnych budynków wielorodzinnych często skarżą się także na hałas pochodzący z wentylacji. Szum wentylatorów i hałasy przenikające przez wentylację z innych mieszkań mogą być bardzo uciążliwe. O ile szum wentylacji dotyczy tylko przypadku wentylacji mechanicznej, o tyle hałasy przenikające przez wentylację z innych mieszkań albo z otoczenia budynku dotyczą również systemów wentylacji grawitacyjnej.

Zgodnie z przepisami w pomieszczeniach mieszkalnych poziom hałasu A od wyposażenia technicznego budynku nie może być wyższy niż 25 dB (A) w ciągu nocy ani niż 35 dB (A) w ciągu dnia, a w kuchniach i pomieszczeniach sanitarnych nie może być wyższy niż 40 dB (A) bez względu na porę. Jeśli jednak kuchnia połączona jest z pokojem dziennym (aneks kuchenny), stosowane są wymagania jak w odniesieniu do pokoju, czyli maks. 35 dB (A) w dzień i maks. 25 dB (A) w nocy. Ponadto § 326, pkt 3 WT [3] stanowi:

„3. Prowadzone w budynku przewody i kanały instalacyjne (w tym kanały wentylacyjne) nie mogą powodować pogorszenia izolacyjności akustycznej między pomieszczeniami poniżej wartości wynikających z wymagań zawartych w Polskiej Normie dotyczącej izolacyjności akustycznej przegród w budynkach oraz izolacyjności akustycznej elementów budowlanych”.

Kanały wentylacyjne nie mogą zatem pogarszać izolacyjności akustycznej przegród – ani wewnętrznych (ściany, stropy), ani zewnętrznych.

Podczas projektowania systemu wentylacji należy pamiętać o tym, że we wnętrzu kanału wentylacyjnego hałas swobodnie się rozprzestrzenia. Przykładowo: jeśli kanał wentylacyjny ma wnętrze z blachy stalowej, to dźwięk może wielokrotnie się odbijać i przenosić na duże odległości. W tak wykonanym kanale hałas od centrali wentylacyjnej zlokalizowanej np. w piwnicy może być słyszalny na ostatniej kondygnacji budynku. Podobnie hałas z otoczenia może wnikać przez stalowe przewody wentylacji grawitacyjnej do poszczególnych mieszkań.

Aby pokazać, jak łatwo hałas przenika przez przewody stalowe, można przytoczyć przykład budynku zlokalizowanego w dużym parku miejskim i wyposażonego w wentylację grawitacyjną prowadzoną w rurach stalowych. Poziom tła w pomieszczeniach budynku kształtował się w granicach 20 dB (A), ale tylko wtedy, kiedy setki wron mających gniazda w koronach drzew parku nie zaczynały krakać. Odgłosy ptaków przenikały do wnętrza budynku nie przez okna, lecz przez stalowe kanały wentylacyjne, co powodowało wzrost poziomu tła wewnątrz o 15–20 dB (A).

Podobna sytuacja wystąpiła w innym budynku, w którym zbiorczy kanał wentylacji mechanicznej miał odgałęzienia do poszczególnych mieszkań na kolejnych kondygnacjach. Kanał wykonany był w całości z blachy stalowej obłożonej wełną mineralną i folią (zapewne w celu zwiększenia izolacyjności akustycznej od dźwięków powietrznych). Takie rozwiązanie nie zapobiegło przenikaniu odgłosów rozmów z jednej kuchni do kuchni na kolejnej kondygnacji, co powodowało obniżenie izolacyjności akustycznej stropów (od dźwięków powietrznych), a w efekcie – skargi mieszkańców.

Kolejnym problemem jest przenikanie hałasu między sąsiednimi kanałami, jeśli nie są one od siebie poprawnie odizolowane. We wspomnianym wcześniej budynku stalowe kanały wentylacji grawitacyjnej umieszczono obok siebie we wspólnym szachcie instalacyjnym. Nie miały one żadnego dodatkowego zabezpieczenia, co powodowało przenikanie hałasu przez ich ściany i słyszalność rozmów z sąsiednich pomieszczeń w pomieszczeniach znajdujących się na niższych i wyższych kondygnacjach. Podobny problem często występuje w sytuacji, gdy kanały wentylacyjne są umieszczone we wspólnym szachcie z innymi źródłami hałasu – np. kanałami kanalizacyjnymi czy rurami odwodnienia dachu. Hałas z kanalizacji czy odgłosy spływającej wody przenikają przez ścianę kanału wentylacyjnego i są wyraźnie słyszalne w mieszkaniach.

Jak zatem poprawnie zaprojektować budynek, aby ograniczyć hałas od wentylacji? Należy bezwzględnie stosować tłumiki akustyczne na zbiorczych kanałach wentylacji mechanicznej między poszczególnymi kondygnacjami oraz między centralą wentylacyjną i mieszkaniami oraz mieszkaniem na najwyższej kondygnacji a wylotem kanału.

Najlepszym rozwiązaniem jest zastosowanie zbiorczych kanałów wentylacyjnych wykonanych w całości z prasowanej wełny mineralnej, gdyż taki kanał działa w całości jak tłumik – ogranicza ryzyko przenikania dźwięków z centrali wentylacyjnej, z otoczenia oraz między poszczególnymi mieszkaniami.

Nie wolno lokalizować kanałów wentylacyjnych we wspólnym szachcie z innymi hałaśliwymi instalacjami (kanalizacją, odwodnieniem). Kanały wentylacyjne należy zabezpieczyć przed przenikaniem hałasu z otoczenia szachtu do jego wnętrza (np. ścianką z cegły pełnej gr. 12 cm lub odpowiadającej jej izolacyjnością wielowarstwową obudową z płyt gipsowo-kartonowych).

Podsumowanie

Poprawne zaprojektowanie budynku wielorodzinnego pod względem akustycznym powinno rozpocząć się już na etapie planowania lokalizacji budynku i jego projektu koncepcyjnego. Uzyskanie komfortowych warunków akustycznych jest trudne nawet dla doświadczonego akustyka. Dlatego bardzo ważna jest ścisła współpraca architekta z akustykiem na wszystkich etapach projektu, połączona z doborem materiałów o wysokiej jakości, nadzorem autorskim nad wykonawstwem budynku oraz kontrolą spełnienia założeń projektowych w skończonym budynku. Tylko takie podejście może zagwarantować uzyskanie założonego poziomu komfortu akustycznego.

Literatura

1. PN-B-02151-2:1987, „Akustyka budowlana. Ochrona przed hałasem pomieszczeń w budynkach. Dopuszczalne wartości poziomu dźwięku w pomieszczeniach”.
2. PN-B-02151-3:1999, „Akustyka budowlana. Ochrona przed hałasem w budynkach. Izolacyjność akustyczna przegród w budynkach oraz izolacyjność akustyczna elementów budowlanych. Wymagania”.
3. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie z dnia 12 kwietnia 2002 r. (DzU nr 75, poz. 690 ze zm.)
4. PN-EN 12354-1:2002, „Akustyka budowlana. Określanie właściwości akustycznych budynków na podstawie właściwości elementów. Część 1: Izolacyjność od dźwięków powietrznych między pomieszczeniami”.
5. PN-EN 12354-2:2002, „Akustyka budowlana. Określanie właściwości akustycznych budynków na podstawie właściwości elementów. Część 2: Izolacyjność od dźwięków uderzeniowych między pomieszczeniami”.
6. Instrukcja ITB 369/2002, „Właściwości dźwiękoizolacyjne przegród budowlanych i ich elementów”.
7. Instrukcja ITB 448/2009, „Właściwości dźwiękoizolacyjne ścian, dachów, okien i drzwi oraz nawiewników powietrza zewnętrznego”.
8. Instrukcja ITB 463/2011, „Właściwości dźwiękoizolacyjne stropów oraz zasady doboru podłóg z uwagi na izolacyjność od dźwięków uderzeniowych stropów masywnych”.
9. PN-EN ISO 140-4:2000, „Akustyka. Pomiar izolacyjności akustycznej w budynkach i izolacyjności akustycznej elementów budowlanych. Pomiary terenowe izolacyjności od dźwięków powietrznych między pomieszczeniami”.
10. PN-EN ISO 140-7:2000, „Akustyka. Pomiar izolacyjności akustycznej w budynkach i izolacyjności akustycznej elementów budowlanych. Pomiary terenowe izolacyjności od dźwięków uderzeniowych stropów”.
11. PN- EN ISO 717-1:1999, „Akustyka. Ocena izolacyjności akustycznej w budynkach i izolacyjności akustycznej elementów budowlanych. Izolacyjność od dźwięków powietrznych”.
12. A. K. Kłosak, „Projektowanie akustyczne budynków”, materiały konferencyjne „Konferencja IZOLACJE 2012. Wyzwania współczesnego budownictwa w dziedzinie izolacji”, Warszawa 2012, s. 133–145.
13. PN-EN 13162:2009, „Wyroby do izolacji cieplnej w budownictwie. Wyroby z wełny mineralnej (MW) produkowane fabrycznie. Specyfikacja”.
14. PN-EN 13163:2009, „Wyroby do izolacji cieplnej w budownictwie. Wyroby ze styropianu (EPS) produkowane fabrycznie. Specyfikacja”.
15. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku (DzU z 2007 r. nr 120/2007, poz. 826).
16. PN-B-02151-3:1999, „Akustyka budowlana. Ochrona przed hałasem w budynkach. Izolacyjność akustyczna przegród w budynkach oraz izolacyjność akustyczna elementów budowlanych. Wymagania”.
17. PN-EN ISO 717-2:1999, „Akustyka. Ocena izolacyjności akustycznej w budynkach i izolacyjności akustycznej elementów budowlanych. Izolacyjność od dźwięków uderzeniowych”.
18. PN-EN 12354-3:2003, „Akustyka budowlana. Określanie właściwości akustycznych budynków na podstawie właściwości elementów. Część 3: Izolacyjność od dźwięków powietrznych przenikających z zewnątrz”.
19. PN-EN 12354-4:2003, „Akustyka budowlana. Określanie właściwości akustycznych budynków na podstawie właściwości elementów. Część 4: Przenikanie hałasu z budynku do środowiska”.
20. PN-EN 12354-6:2005, „Akustyka budowlana. Określanie właściwości akustycznych budynków na podstawie właściwości elementów. Część 6: Pochłanianie dźwięku w pomieszczeniach”.
21. PN-EN ISO 140-5:1999, „Akustyka. Pomiar izolacyjności akustycznej w budynkach i izolacyjności akustycznej elementów budowlanych. Pomiary terenowe izolacyjności akustycznej od dźwięków powietrznych ściany zewnętrznej i jej elementów”.
22. DIN 4109 „Schallschutz im Hochbau”.
23. Instrukcja ITB 406/2005, „Metody obliczania izolacyjności akustycznej między pomieszczeniami w budynku według PN-EN 12354-1:2002 i PN-EN 12354-2:2002”.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!