Główne wady polskich dachów (cz. 1)

O jakość prac dekarskich decydują nie tylko przepisy, lecz także różne uwarunkowania społeczne i kulturowe. Duży wpływ mają: sytuacja ekonomiczna, tradycje i historia. Dodatkowo istnieją pewne specyficzne dla dachów mechanizmy powodujące większą rozbieżność w jakości wykonawstwa [1–2]. Żaden z tych czynników nie usprawiedliwia jednak błędów w sztuce dekarskiej.

Brak przewiewoszczelności

Jest to najpowszechniejsza wada polskich dachów dotycząca zarówno dachów płaskich, jak i pochyłych. Sam fakt niezwykle małej popularności takich określeń, jak: „przewiew”, „przewiewoszczelność” lub „wiatroszczelność”, jest dowodem na to, że zjawiska, które kryją się za tymi słowami, nie są dostrzegane.

Brak przewiewoszczelności ściśle wiąże się z nieprawidłowym układaniem warstw paroizolacyjnych w przegrodach budowlanych. Powszechnie stosowane paroizolacje są w zdecydowanej większości układane bez wymaganej szczelności dla pary – nie są odpowiednio łączone między kolejnymi pasmami oraz na wszelkich połączeniach z murami i przechodzącymi przez dach instalacjami.

W ostatnich latach coraz częściej pasma folii paroizolacyjnych łączy się na zakład. Wydawałoby się, że utworzona w ten sposób warstwa jest skuteczna. Tak jednak nie jest, ponieważ zwykle nie wykonuje się najtrudniejszych uszczelnień na połączeniach z murami kominów i ścian (fot. 1–2). To samo dotyczy rzadziej stosowanych pap, głównie na dachach płaskich (fot. 3). W takich miejscach para wodna przedostaje się do termoizolacji i się w niej skrapla.

Proces kondensacji odbywa się również na skutek działania zjawisk określanych przewiewaniem wynikających z braku przewiewoszczelności na połączeniach poszczególnych materiałów tworzących przegrody. W każdej konstrukcji dachu czy ściany są niekontrolowane szczeliny międzywarstwowe, które trzeba uszczelnić po zewnętrznej lub wewnętrznej stronie przegród.

Jeśli nie ma tych uszczelnień, folie i inne paroizolacje nie tworzą skutecznie działających warstw. W efekcie błąd wykonawczy lub projektowy skutkujący brakiem szczelności warstw paroszczelnych przyczynia się do dwóch wad: przenikania pary do przegrody i wywiewania ciepła.

Przewiew działa bowiem podwójnie: powoduje zawilgocenie materiałów wokół szczelin, dzięki którym zjawisko to funkcjonuje, i jest przyczyną ucieczki ciepłego powietrza do atmosfery (ogrzewania atmosfery). Jednocześnie szpary i małe dziurki w warstwie paroizolacyjnej powodują zawilgocenie termoizolacji nawet wtedy, gdy nie są one miejscem umożliwiającym powstawanie przewiewu.

Nieszczelne układanie wszelkich paroizolacji jest więc główną ­przyczyną ­nadmiernych strat ciepła i zwiększonego zawilgocenia dachów, które z kolei obniża ich termoizolacyjność i trwałość [3].

Brak wentylacji dachu lub jego pokrycia

Teoretycznie o konieczności wentylowania dachów powinni wiedzieć wszyscy uczestnicy procesu budowlanego. Jednak praktyka projektowania i budowania dowodzi, że wiedza o tym prostym i skutecznym sposobie osuszania dachów jest znikoma lub żadna.

Najczęściej popełniane błędy dotyczące wentylacji dachów to:

• brak wlotu lub wylotu ze szczeliny wentylacyjnej – brak koniecznej przelotowości,
• budowanie pustek powietrznych zamkniętych dla powietrza atmosferycznego zamiast szczelin lub przestrzeni wentylacyjnych¹,
• złe wymiary szczelin lub ich wlotów i wylotów, np. zbyt mała wysokość kontrłat na dachach pochyłych,
• brak materiałów dystansujących utrzymujących termoizolację w stałej odległości od poszycia (deskowania, płyt OSB itp.) powodujący zasłonięcie szczeliny przez osuwającą się po upływie kilku lat wełnę,
• projektowanie dachów o niskich kątach nachylenia z systemami wentylowania sprawnie funkcjonującymi tylko na dachach o wyższych kątach (np. powyżej 25°) – powszechnie nie uwzględnia się konieczności zastosowania innych sposobów wentylowania dachów pochylonych poniżej 10°, w których nie działa już ciąg termiczny jako główny napęd powietrza wentylującego;
• budowanie jednej szczeliny wentylacyjnej pod pokryciem (wentylowanym) zamiast dwóch szczelin (i pod pokryciem, i pod jego uszczelnieniem w postaci warstwy wstępnego krycia z papy na des­kowaniu lub niskoparoprzepuszczalnej folii).

Warto również zauważyć, że w większości wypadków zastosowanie wełny mineralnej lub drzewnej jako termoizolacji dachów powinno łączyć się z ich wentylowaniem. Wynika to z zasadniczej cechy tych materiałów polegającej na ich powietrznej (i tym samym parowej) przenikalności. Skoro wiadomo, że z powodu tej cechy wełny tego typu łatwo wchłaniają wilgoć, powinno się zrobić wszystko, aby mogły się jej pozbyć. Tym bardziej że jest to stosunkowo łatwe.

Jaskrawym przykładem braku zrozumienia zjawisk związanych z przenikaniem i skraplaniem się pary wodnej w dachach są liczne przypadki projektowania basenów z dachami niewentylowanymi. Z powodu bardzo dużej ilości wilgoci baseny zawsze powinny być kryte dachami wentylowanymi, bez względu na rodzaj użytej w nich termoizolacji. Niestety często nie są, co jest przyczyną wielu problemów.

Kominy z błędami

Kominy są elementem kończącym instalacje grzewcze lub wentylacyjne i są jednocześnie integralną częścią dachów. Dlatego ich wykonanie ma wpływ na jakość całego dachu. Doświadczeni dekarze nie udzielają gwarancji, jeśli kominy są wymurowane z cegły dziurawki. A jednak, mimo kilkuletniej akcji informacyjnej (szczególnie intensywnej w latach 2001–2005), nadal powszechnie muruje się kominy z tego materiału.

Po wbudowaniu cegły dziurawki w komin jej wewnętrzne otwory zaczynają tworzyć sieć połączonych ze sobą przestrzeni, które stają się kanałami przepływowymi dla wody. Woda wnika do wnętrza takiego muru przez spoiny, otwory wylotowe kanałów wentylacyjnych (fot. na górze) i szpary w głowicy kominów, a następnie spływa na ich podstawę znajdującą się już we wnętrzu budynku (najczęściej na poddaszu) (fot. 1).

Drugim częstym błędem dotyczącym kominów jest obudowywanie ich styropianem w taki sposób, że styropian przechodzący przez pokrycie wystaje pod nim na poddaszu niczym nieosłonięty (fot. 2). Jeśli powstanie nieszczelność w murowanym kominie dymowym lub spalinowym, może dojść do pożaru. Tym bardziej że większość kominów znajduje się zbyt blisko belek więźby, co jest sprzeczne z prawem [5]²).

Zmniejszanie nachylenia dachu w celu obniżenia kosztów

Istnieje duże prawdopodobieństwo, że motywacją do zmniejszania kątów nachylenia projektowanych i budowanych dachów pochyłych jest chęć obniżenia kosztów materiałowych. Wiadomo bowiem, że wraz ze zmniejszeniem się kąta nachylenia maleje powierzchnia dachu i tym samym koszt materiałów oraz robocizny.

Warto jednak pamiętać, że z powodu małego kąta nachylenia (10°–25°) pojawia się konieczność:

• zastosowania specjalnych technik uszczelniających wszelkie przejścia przez dach,
• zwiększenia wysokości szczeliny i kalenicy w dachach wentylowanych,
• zwiększenia szczelności warstwy wstępnego krycia w dachach krytych pokryciami leżącymi na łatach (dachówkami, płytkami, blachami itp. przy kątach < 25°),
• wzmocnienia konstrukcji (z powodu ryzyka zalegania śniegu).

To wszystko powoduje, że obniżenie kosztów w wyniku zmniejszenia zużycia materiałów pokryciowych jest tylko pozorne. Należy raczej zwiększyć nakłady, aby dach nisko nachylony dobrze pełnił swoją funkcję. Obniżenie nachylenia dachów prowadzi więc do wzrostu kosztów wykonania dachu i jego eksploatacji. Dlatego w wielu krajach naszej strefy klimatycznej od wieków dachy pochyłe buduje się z nachyleniem 20°–55°.

Szczególnie wadliwe konstrukcje powstają wtedy, gdy projektant tak planuje dach, aby spełnić zalecenia producentów, którzy podają, że ich pokryciowe blachy trapezowe mogą być układane na dachach nachylonych od 9° (fot. 4–5). Takie nachylenie wymaga specjalnych technik wentylowania, ponieważ poniżej 10° nie działa ciąg termiczny i wentylacja dachu jest napędzana wyłącznie siłą zmiennych wiatrów.

Zaprojektowanie tak pokrytego dachu o nachyleniu 9° z membraną wstępnego krycia (MWK) wymaga zaprojektowania bardzo wielu fragmentów dachu w specjalny sposób: tak aby zapewniona była dobra wentylacja pokrycia. Muszą być spełnione następujące warunki:

• wlot do szczeliny wentylacyjnej powinien znajdować się pod rynną;
• kontrłata powinna mieć wysokość co najmniej 10 cm i powinna być uszczelniona;
• membrana powinna być ułożona z uszczelnionymi zakładami i powinna mieć dużą gramaturę (od 150 g/m²);
• wylot na kalenicy powinien być podwyższony o 15–30 cm nad poziom blachy.

Wymienione warunki wraz z innymi zaleceniami dotyczącymi połączeń blach i montażu przejść sprawiają, że wykonanie tak nachylonego, prawidłowo wykonanego dachu jest droższe od wykonania dachu o nachyleniu 25°.

Niestety, bardzo wiele dachów o tak niskim nachyleniu (ok. 10°) jest wykonanych w standardach odpowiednich dla typowych dachów pochyłych (powyżej 25°), co często prowadzi do obniżonej szczelności i dużego zawilgocenia.

Źle przygotowane impregnaty solne

Również z powodu niskich cen powszechnie stosuje się impregnaty solne przygotowywane szybko na budowach z koncentratów zawierających różne sole (najczęściej amonowe). Belki, łaty i inne elementy drewnianych konstrukcji są impregnowane tak przygotowanymi roztworami wodnymi.

Zabieg impregnacji polega na zanurzeniu elementów drewnianych w roztworze solnym wlanym do folii, które układane są w wykopanych w tym celu rowach.

Tymczasem wszystkie zabiegi impregnacyjne wymagają spełnienia określonych warunków technologicznych niezależnie od składu chemicznego impregnatów. Przede wszystkim drewno powinno być odpowiednio suche, by impregnat mógł wejść w jego komórki. Proces wchłaniania impregnatu wymaga ponadto czasu i odpowiedniej temperatury. Po impregnacji drewno powinno być odpowiednio wysuszone bez dostępu wody i wilgoci.

Opisany sposób zanurzania drewna na budowach nie spełnia jednak tych warunków. W efekcie impregnaty nie wchodzą w drewno i gdy spadnie na nie woda, są łatwo wypłukiwane. Na domiar złego wypłukana z łat sól osiada na MWK (fot. 6) oraz innych częściach dachu i uszkadza stopniowo wszystkie napotkane metalowe elementy (sól z belek więźby bywa wypłukana w trakcie budowy).

Literatura

1. K. Patoka, „Rynek pokryć dachowych w Polsce (cz. 1). Dachowi liderzy opinii”, „IZOLACJE”, nr 11/12/2009, s. 31–33.
2. K. Patoka, „Rynek pokryć dachowych w Polsce (cz. 2). Wykorzystywanie roli dachowych liderów opinii”, „IZOLACJE”, nr 1/2010, s. 26–28.
3. K. Patoka, „Interpretacja norm a zawilgocenie dachu”, „IZOLACJE”, nr 3/2012, s. 44–47.K. Patoka, „Warstwy powietrzne w dachach”, „IZOLACJE”, nr 4/2010, s. 72–75.
4. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU z 2002 r. nr 75, poz. 690 ze zm.).

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!

¹ Zob. K. Patoka, „Warstwy powietrzne w dachach”, „IZOLACJE”, nr 4/2010, s. 72–75 [4].
² Odległość tych materiałów określa § 265.4 rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [5]: „Piec z kamienia, cegły, kafli i podobnych materiałów niepalnych oraz przewody spalinowe i dymowe powinny być oddalone od łatwo zapalnych, nieosłoniętych części konstrukcyjnych budynku co najmniej 0,3 m, a od osłoniętych okładziną z tynku o grubości 25 mm na siatce albo równorzędną okładziną – co najmniej 0,15 m”.