Kontrłata i jej podstawowe zadania

Co więcej, fachowości wykonawców nie weryfikuje także rynek – inwestorzy borykający się z problemem braku ekip wykonawczych jako sukces traktują samo ich znalezienie. Tymczasem niefachowe ekipy nie przestrzegają nawet podstawowych zasad obowiązujących przy układaniu pokryć. Warto więc je przypomnieć.

W przypadku dachów pochyłych takim podstawowym zagadnieniem jest układ listewek: łat i kontrłat, nazywany ołatowaniem, na którym montowane są różnego rodzaju pokrycia. W tym systemie mocowania dużą rolę odgrywa kontrłata.

Dlaczego? 

Wbrew pozorom kontrłaty pełnią w dachach pochyłych wiele ważnych funkcji:

• dystansują pokrycia od warstwy wstępnej oraz od konstrukcji nośnej,
• tworzą szczelinę wentylacyjną pod pokryciem zasadniczym,
• stanowią podłoże konstrukcyjne do mocowania i łączenia łat,
• umożliwiają regulację nierówności płaszczyzny połaci.

Dystansowanie pokrycia od warstwy wstępnej oraz od konstrukcji nośnej

Dystans zapewnia szczelność pokryć dachów pochyłych i jest podstawowym składnikiem systemu podwójnego pokrycia. W takim systemie pokrycie zasadnicze jest uszczelniane warstwą wstępną, która sprowadza skropliny i przecieki do okapu, a następnie poza dach.

Jest to możliwe tylko wtedy, gdy między warstwą uszczelniającą a pokryciem zachowany jest dystans, który tworzy właśnie kontrłata. Odległość ta nie może być zbyt mała ze względu na wentylację oraz zimowe działanie czynników atmosferycznych, powodujących obecność śniegu pod pokryciem). Jeśli dystans będzie zbyt mały, śnieg będzie długo topniał, a jeśli będzie zbyt duży – wiatr zbyt łatwo może podwiewać pokrycie.

Najlepszym wytłumaczeniem dystansującej roli kontrłaty będzie wyjaśnienie przyczyn powstawania przecieków w dachu, w którym pokrycie zostało zamocowane bezpośrednio do poszycia z desek bez zastosowania ołatowania (fot. 1, 2). W tym oszczędnie wykonanym dachu jako pokrycie zastosowano bitumiczne płyty faliste przybite na niskoparoprzepuszczalnej folii wstępnego krycia (FWK) ułożonej bezpośrednio na deskowaniu).

Problem tego dachu polega na tym, że niektóre gwoździe mocujące płyty bitumiczne po pewnym czasie poluzowały się w deskach. Jest to spowodowane rozsychaniem się drewna oraz ruchem płyt i deskowania pod wpływem działania wiatru. Takie gwoździe zbierają wodę spływającą po płytach, która sączy się po nich i przecieka bezpośrednio do wnętrza budynku (fot. 2). Z biegiem czasu stale mokre gwoździe po prostu rdzewieją i zmniejszają swoją średnicę. Z tego samego powodu dziura w deskach wokół gwoździa też się rozszerza. Po upływie 3–5 lat taka konstrukcja bardzo przecieka, również z tego powodu, że liczba poluzowanych w deskach gwoździ w miarę upływu czasu stale rośnie.

Oczywiście, gwoździe dużo łatwiej ulegają temu procesowi niż wkręty, jednak nie oznacza to, że ten sam dach (zaprezentowany na zdjęciach) byłby szczelny, gdyby płyty były zamocowane wkrętami. Różnica polegałaby tylko na ilości przecieków i czasie ich powstania – byłby nieznacznie dłuższy. Wspominam o tym dlatego, że prezentowany problem dotyczy również dachów pokrytych blachami profilowanymi (falistymi, trapezowymi i dachówkopodobnymi) i innymi pokryciami mocowanymi w ten sam sposób: gwoździem lub wkrętem z uszczelką pod łebkiem (np. płyty faliste włókno cementowe).

Duże znaczenie dla „rozszczelnienia” takiego wadliwego mocowania mają również zjawiska związane z mostkowaniem ciepła przez stalowe elementy przechodzące przez drewno. Ich efektem jest stała obecność skroplin na gwoździach, śrubach oraz innych metalowych mocowaniach, a także wokół nich. Ułożenie w takim dachu FWK jest podwójnym błędem. Przebita gwoździami lub wkrętami folia niczego nie uszczelnia i dodatkowo blokuje parę wodną (fot. 6) skraplającą się w deskach.

Gdyby natomiast w dachu ułożona została wysokoparoprzepuszczalna membrana wstępnego krycia (MWK), byłby to mniejszy błąd, bo deski nie gromadziłyby tak dużej ilości skroplin. Piszę o MWK dlatego, że w układzie prawidłowym z kontrłatą (rys. 1) warstwą wstępną (zaznaczoną na rysunku czerwoną kreską leżącą na poszyciu) może być papa na deskowaniu w systemie dachu wentylowanego lub membrana (MWK) na deskowaniu w systemie dachu niewentylowanego.

Szczelność takich dachów nie opiera się na hydroizolacyjności pokrycia zasadniczego, tak jak to jest w dachach płaskich, lecz na „deszczoszczelności” układu dwóch współdziałających warstw. Każda z tych warstw: pokrycie zasadnicze i jego uszczelnienie (papa, FWK lub MWK) tworzy powłoki, które osobno nie muszą być hydroizolacyjne, lecz muszą być tak ułożone, aby stanowiły razem układ odporny na opady. Stopień (klasa) tej odporności jest zależny od kąta nachylenia połaci oraz rodzaju materiałów użytych do wykonania kompletnego pokrycia.

Bez kontrłat i łat na dachu deskowanym mogą być układane wyłącznie pokrycia z osłoniętym systemem mocowania: blachy łączone na rąbek i mocowane za pomocą żabek ukrytych w rąbkach (rys. 2) oraz różnego rodzaju płytki mocowane gwoździami przykrytymi zakładem następnego rzędu płytek (rys. 3). Wysokość kontrłaty określana jest najczęściej według zasad wentylacji dachów i pokryć. Łączy się to z drugą bardzo ważną funkcją kontrłat – tworzeniem szczeliny wentylacyjnej.

Tworzenie szczeliny wentylacyjnej pod pokryciem zasadniczym

Ułożenie pokrycia na łatach podpartych kontrłatami automatycznie tworzy przestrzeń umożliwiającą przepływ powietrza wentylującego pokrycie. Przestrzeń ta jest szczeliną wentylacyjną tylko wtedy, gdy pokrycie jest tak ułożone, że szczelina ma sprawnie działające wlot i wylot oraz jest drożna na całej swojej długości.

Wysokość szczeliny określana jest przez wysokość kontrłaty dobraną według zasad wyznaczania wymiarów przestrzeni wentylacyjnych. Sprawność działania wentylacji zależy od wielkości „prześwitu” pola poprzecznego przekroju szczeliny. Dlatego wymiary szczeliny powinny uwzględniać różnego rodzaju niedokładności wykonania więźby i ołatowania oraz wybrzuszenia warstwy wstępnej. Z tego powodu wysokość kontrłaty w dachach o długości krokwi do 10 m i nachyleniu ≥ 15° powinna wynosić 3–4 cm i zależy od rodzaju warstwy wstępnej oraz rodzaju pokrycia³⁾.

Niestety, w większości dachów montowana jest zbyt niska kontrłata o wymiarach 2,5×5 cm bez względu na różne uwarunkowania. Jest to niekorzystne dla dachów z wielu powodów: po pierwsze jest za niska, by wentylacja działała właściwie, a po drugie jest za słaba mechanicznie. Układ listwowania, w którym kontrłaty podtrzymują łaty, określa jeszcze jedną (wynikową) ich funkcję: stanowią one podłoże konstrukcyjne do mocowania i łączenia łat.

Tworzenie podłoża konstrukcyjnego do mocowania i łączenia łat

Ta oczywista rola kontrłat jest jakby zapomniana. Widać to na wielu budowach, gdzie zbyt cienkie kontrłaty wykonane z drewna niskiego gatunku często pękają już w trakcie montażu łat (fot. 4). Oprócz tego są zbyt słabe i zbyt wąskie, aby mog ły stanowić pewne podłoże dla łączenia łat, które muszą wytrzymać obciążenie wynikające z sumowania się ciężaru pokrycia i nacisków wiatru oraz śniegu (fot. 5).

Rozstaw kontrłat wpływa na wielkość przekroju łat (tabela) oraz powinien również uwzględniać warunki klimatyczne panujące na danym terenie. Tabela pokazuje, jak duże znaczenie dla wielkości przekroju łat ma rozstaw punktów podparcia tych listew. Odległość między punktami podparcia jest jednocześnie rozstawem między sztywnymi mocowaniami. Jeżeli w tych miejscach są łączenia łat, to wielkość pola styku i jakość podpory (kontrłaty) oraz odległość do następnego mocowania łaty mają duże znaczenie. Jak widać na fot. 3, wykonawcy o tym nie wiedzą i często, aby oszczędzić sobie pracy, dopasowują rozstaw kontrłat do długości łat (jest to możliwe tylko na deskowaniu). W ten sposób powstają dodatkowe obciążenia w miejscu łączenia łat.

Tego typu postępowanie oznacza również brak wiedzy tych ludzi na temat wentylacji, dla której zagęszczenie łat w koszu (a tak jest na dachu pokazanym na fot. 3) jest już błędem. Jeżeli dołożymy do tego inne drobne błędy (za niska konrłata i za mały wlot do szczeliny w okapie), to mogą się one zsumować i spowodować blokadę ruchu powietrza wentylującego na dużym obszarze dachu, i to w miejscu (kosz) szczególnie narażonym na częste i długie okresy zawilgocenia. Jak widać na przykładzie tego dachu (fot. 3), lekceważenie kontrłaty może łatwo doprowadzić do powstania poważnych wad wykonawczych, których wspólną cechą jest opóźnione działanie – nie od razu będzie widać ich negatywne efekty. Pokażą się one po kilku latach w postaci szybkiej biodegradacji ołatowania i uszkodzeń pokrycia.

Umożliwienie regulacji nierówności płaszczyzny połaci

Żadna płaszczyzna połaci dachu nie jest płaska ani żadna belka nie jest prosta. Dlatego czasami warto albo trzeba regulować wszelkiego rodzaju odchyłki od liniowości i płaskości więźby. Zależy to od skali odchyłek oraz od rodzaju pokrycia, np. dachówki lepiej kryją wszelkie nierówności, blachodachówki zaś gorzej i są na nie bardziej wrażliwe).

Samo przybicie kontrłat na krokwiach wyrównuje liniowość górnej powierzchni tych belek tworzących płaszczyzny więźby dachowej. Jednak to nie wystarcza do uzyskania płaskiej powierzchni połaci, na której sumują się wszelkie nierówności, również te wynikające z odchyłek powstałych na murach budynku. Zwichrowanie połaci można regulować za pomocą podnoszenia łat na klinach przybitych do kontrłat (rys. 4) oraz podcinania kontrłaty (rys. 5). Wielkość podcięć trzeba ocenić przed wyborem wysokości kontrłat, ponieważ obniżona odległość łaty od warstwy wstępnej (papy, folii lub membrany) musi spełniać wymogi wentylacji i nie powinna być mniejsza niż 3 cm w dachach o długości krokwi do 10 m (a więcej dla dłuższych krokwi).

Regulacja ta powinna głównie dotyczyć płaskości całych połaci i liniowości oraz równoległości krawędzi dachu, a nie samych krokwi. W celu jej przeprowadzenia trzeba określić odchyłki za pomocą odpowiednio rozpiętych sznurów (i trzeba to zrobić przed ułożeniem pokrycia). Z powodu niskich cen na usługi dekarskie w ostatnim dziesięcioleciu tego typu regulacje wykonuje się bardzo rzadko. A szkoda, bo są bardzo potrzebne, ponieważ nie tylko zwiększają estetykę dachu, lecz także wpływają na jego trwałość.

Wnioski

Prezentowany problem polegający na braku wiedzy o podstawowych funkcjach kontrłat jest jeszcze jednym dowodem na to, że wykonywanie dachów powinno być powierzane tylko ekipom z uprawnieniami do tego rodzaju prac lub powinno być objęte specjalnym nadzorem sprawowanym przez uprawnionych inspektorów, odpowiednio przygotowanych do odbiorów prac dekarskich i ciesielskich. 

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!