Właściwości izolacyjne i hermetyzujące korka w największym stopniu sprawdzono w branży winiarskiej, gdzie wykorzystuje się ponad 80% jego światowej produkcji i sięga po najbardziej wartościowe jego odmiany. Pozostałe 20% rynku korka konsumują branże: budowlana, wędkarska, sportowa (np. rękojeści rakiet do badmintona), artykułow biurowego i domowego użytku, pływającego sprzętu wodnego, rybołówstwa, komunikacji wodnej (do oznakowania akwenow i sygnalizacji torów wodnych), ratownictwa wodnego, przemysłu samochodowego, zbrojeniowego, lotnictwa i szybownictwa, wytwarzania instrumentow muzycznych, obuwnictwa itp. W tych branżach stosuje się najczęściej odpady korka, który w produkcji wykorzystywany jest niemal do ostatniego okruszka – nawet resztki poprodukcyjne oraz pył korkowy stanowią wartościowy surowiec do dalszego przerobu.
W branży budowlanej wykorzystywane są cztery rodzaje surowca wytwarzanego z korka:
- aglomerat korkowy, który może być produkowany z granulatu korkowego o rożnych wielkościach ziaren i gęstości. Takie aglomeraty sklejane są lepiszczem, prasowane w blokach i przycinane do postaci płyt i arkuszy według określonych formatów;
- korek ekspandowany, który w autoklawach poddawany jest ciśnieniowej obróbce termicznej bez żadnych dodatkow przez okres 20 min w temperaturze ok. 335°C i przy ciśnieniu 0,5 Kg/cm². W takich warunkach granulat korkowy ekspanduje i wydziela naturalne lepiszcze (suberynę), ktore spajają go w bloki tzw. czarnego aglomeratu. Następnie przycina się je do postaci płyt o określonej grubości i formacie;
- aglomeraty stanowiące mieszaninę korka z innymi materiałami, głównie gumokorki (materiały, ktore łączą w sobie granulki korka naturalnego i syntetycznych gum) oraz linoleum (wykładziny zawierające w swoim składzie utwardzoną masę plastyczną (o podstawowym składzie: olej lniany, kalafonia i mączka korkowa) nałożoną na płótno jutowe lub inną tkaninę;
- granulaty korkowe stanowiące materiał zasypowy do ścian szczelinowych, a także składnik tynkow ciepłochronnych i lekkich betonów.
Pozyskiwanie korka
Korek stanowi wierzchnią tkankę wiecznie zielonego dębu korkowego Quercus suber (fot. 1), który występuje na określonych obszarach zachodniej części basenu Morza Środziemnego: w połnocnej Afryce (Maroku, Algierii, Tunezji), w południowej Francji (zwłaszcza na Korsyce), we Włoszech, w Hiszpanii, Portugalii, a także Chorwacji. Na całym świecie dąb korkowy rośnie na 2,2 mln ha powierzchni, w tym:
- 720 tys. ha w Portugalii (30% światowego areału),
- 460 tys. ha w Algierii,
- 440 tys. ha w Hiszpanii,
- 350 tys. ha w Maroku,
- 110 tys. ha we Francji,
- 90 tys. we Włoszech i Tunezji razem.
Największą powierzchnię lasy korkowe zajmują w Portugalii (blisko 30% i można je spotkać niemal na całym obszarze tego kraju), gdzie ponadto w ostatnich latach prowadzona jest systematycznie akcja zalesiania nieużytkow dębami korkowymi. Portugalia jest niekwestionowaną ojczyzną dębu korkowego, a ilość produkowanego tam korka przekracza połowę produkcji światowej. Dąb korkowy jest jedynym na świecie gatunkiem dębu wytwarzającym tak grubą korę o jednolitej budowie, która samoistnie narasta w miarę obumierania tkanki okrywającej. Kora z tego drzewa – w języku potocznym „korek” – to martwicza tkanka korkowa nieustannie formowana w cyklu życia tych drzew przez stale powiększający się przekrój ich pni i gałęzi. Ta widziana pod mikroskopem tkanka (fot. 2) zbudowana jest z zamkniętych martwych mikrokomórek o wyglądzie czternastościennych wielościanow, z przestrzeniami międzykomorkowymi całkowicie wypełnionymi mieszaniną gazową o składzie niemal identycznym jak powietrze środowiska otaczającego drzewo. W 1 cm³ tej tkanki znajduje się ponad 40 mln takich czternastościennych komórek. Jej skład chemiczny stanowią: suberyna (45%), ligniny (27%), celuloza i polisacharydy (12%), tanina (6%), wosk (5%) oraz inne substancje (5%).
Korek jest nieprzepuszczalny dla wody i powietrza. Chroni on drzewo przed utratą wody, działaniem bakterii i drobnoustrojów, wahaniami termicznymi, a także pożarami, do których często dochodzi na obszarach jego występowania. Surowiec korkowy jest dość zróżnicowany, a szeroka skala tej różnorodności uzależnia wiele czynników wpływających na drzewo przez cały okres jego życia, które można zaobserwować w warstwach kory korkowej podobnie jak w przekroju pnia drzewa. Warstwę tą systematycznie zdejmuje się z pnia mniej więcej co 10–12 lat. Na odsłanianej wówczas żywej warstwie kory regeneruje się kolejna martwicza tkanka korka.
W uprawach komercyjnych dęby przeciętnie dożywają 170–200 lat i w okresie wegetacji są odkorowywane średnio ok. 17 razy.
Zbiory korka przeprowadzane są zgodnie z wypracowanymi przez lata regułami. Zdejmowanie kory z drzew (fot. na górze) powierza się tylko bardzo doświadczonym robotnikom i starannie dobiera się czas na te czynność, biorąc pod uwagę pogodę. Zbiory prowadzi się wiosną lub latem, kiedy drzewo rośnie i szybko tworzy nową korę.
Odkorowanie wykonuje się ręcznie, z niewielkimi zmianami na przestrzeni wiekow, specjalną, zaostrzoną z dwoch stron siekierą lub zakrzywioną piłą. Najpierw robi się dwa nacięcia wokoł pnia, jedno przy samej ziemi i drugie zaraz poniżej głownych konarów. Następnie dokonywane są dwa cięcia pionowe, a kora zewnętrzna oddzielana jest ostrożnie i odrywana za pomocą dźwigni i klinów. Czasem odkorowuje się także większe konary. Po zerwaniu kory gojenie ran przebiega samoczynnie i trwa ok. 3 mies.
Zerwaną korę sortuje się zależnie od przeznaczenia i składuje na powietrzu w stosach przez kilkadziesiąt dni. Wiatr, deszcz i słońce wspomagają naturalne procesy chemiczne zachodzące w korku. Po tym okresie płaty kory przewozi się do zakładów, gdzie w kadziach lub autoklawach poddawane są przez 60–75 min obrobce termicznej w temperaturze przegrzanej pary lub wrzącej wodzie w celu usunięcia z nich zanieczyszczeń fauny i flory leśnej, garbników i soków oraz ich uplastycznienia, co pozwala uzyskać formę płaskich arkuszy kory. Następnie płaty układane są w stosy (fot. 4) i sezonowane kilka tygodni w celu uzyskania suchości. Po tym czasie trafiają one na linie produkcyjne (fot. 5), na których z arkuszy wycinane są najlepsze zatyczki korkowe (średnio ok. 55% zbiorow). Na odpady technologiczne po wykrawkach oczekują inni, w tym firmy przetworcze z branży budowlanej.
Według wprowadzonych surowych przepisów pierwszy zbior kory nie może być dokonywany, zanim pień drzewa nie osiągnie obwodu 60 cm, a konary nie będą miały średnicy 15 cm (wiek drzewa – 20–25 lat). Następne odkorowanie nie może być przeprowadzone przed upływem 9 lat. Optimum wydajności korka drzewo osiąga z upływem czasu: 60-letnie produkuje tylko 65 kg korka, ale 80-letnie – nawet 225 kg i więcej.
Historia wykorzystania korka
Korek jako surowiec do produkcji znany jest od czasow prehistorycznych. Najstarsza skamieniałość korka znaleziona została w Portugalii w dolinie Tagu, a jej wiek oblicza się na ok. 10 mln lat. W okresie ok. 3000 lat p.n.e. był już wykorzystywany w Chinach, Egipcie, Persji i Babilonie jako materiał do wyrobu spławikow w sprzęcie wędkarskim. W grobowcach faraonów odnaleziono fragmenty świetnie zachowanego aż do naszych czasów korka, którego obecność zapewniała stabilizację termiczną mumii. W Starożytnym Rzymie w IV w. p.n.e. wyrabiano z niego boje do oznakowania akwenow, zatyczki do beczek na wino i oliwę, obuwie damskie, a także wykonywano z niego pokrycia dachowe. Jednak w największym stopniu świat antyczny cenił korek za właściwości hermetyzujące. O tym, że szczelność korka była wręcz idealna, świadczą wykopaliska. Znaleziona w ubiegłym stuleciu w Efezie zatknięta korkiem nienaruszona amfora z I w. p.n.e. przeleżała ponad 20 wiekow i nadal była wypełniona winem. Również w ruinach Pompejow zniszczonych przez erupcję Wezuwiusza archeolodzy odkopywali zakorkowane amfory pełne wina.
Przykłady te dowodzą niezwykłej trwałości tego materiału, i to pomimo oddziaływania rozmaitych czynników: mikroorganizmów obecnych w glebie, wody morskiej itp.
